Emagzine

Phát triển văn hóa, con người Hà Nội trong thời kỳ mới và vai trò của văn nghệ sĩ Thủ Đô

Minh Hương • {Ngày xuất bản}

Trong hành trình xây dựng Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”, văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần mà còn là nguồn lực nội sinh đặc biệt quan trọng. Hà Nội đứng trước yêu cầu giải quyết hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, gìn giữ bản sắc văn hóa, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, đồng thời khơi dậy tiềm năng sáng tạo của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ để tạo động lực mới cho sự phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới.

phat-trien-van-hoa-con-nguoi-ha-noi-trong-thoi-ky-moi-3-1-.png

Trong các nguồn lực để Thăng Long - Hà Nội vươn tới tầm cao mới, văn hóa có tầm quan trọng đặc biệt. Là nơi hội tụ, kết tinh, lan tỏa những giá trị cao quý nhất của dân tộc, Thăng Long - Hà Nội là “lõi vàng” Văn hiến Việt Nam. Là Thủ đô Anh hùng, Thành phố vì Hòa bình, Thành phố sáng tạo; là trung tâm chính trị, văn hóa, khoa học công nghệ, kinh tế và giao lưu quốc tế, Hà Nội nhất thiết và mãi mãi là Thủ đô Văn hóa. Thủ đô Văn hóa - đó mới đích thực là Hà Nội, đó mới đích thực là nơi mà mọi con dân đất Việt từ mọi phương trời hướng về với tình yêu tha thiết.

Tinh thần cốt lõi và những nội dung cơ bản của hai văn bản rất quan trọng: Nghị quyết 15 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại" và Luật Thủ đô sửa đổi năm 2024 đã được thể hiện sáng rõ trong Báo cáo Chính trị Đại hội XVIII Đảng bộ Hà Nội tháng 10 - 2025, trong đó đặc biệt nhấn mạnh nhiệm vụ phát triển văn hóa, xây dựng người Hà Nội thanh lịch văn minh. Trong kỷ nguyên mới, văn hóa cần tỏa ánh sáng mạnh mẽ hơn trong cuộc kiến tạo lớn chưa từng có trong lịch sử ngàn năm Thăng Long - Hà Nội.

Thủ đô Hà Nội tiến hành công nghiệp hóa - hiện đại hóa với tốc lực cao nhưng lại trong tình trạng mất cân đối nhiều mặt. Bên cạnh những thuận lợi, hàng loạt vấn đề mới nảy sinh, trong đó đô thị có dân số 10 triệu người này đang phải tìm cách giải quyết hài hòa bài toán khó: bảo tồn và phát triển.

Hà Nội có hơn 5.000 di tích lịch sử, văn hóa, trong đó hơn 2.500 di tích đã được xếp hạng. Các di tích lịch sử văn hóa trên đất Thăng Long - Hà Nội là tài sản vô giá, được nhân loại ngưỡng mộ và tôn vinh.

Đó là “tài nguyên du lịch” có sức hấp dẫn đặc biệt, tiêu biểu nhất là Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hồ Gươm - Tháp Rùa - Đền Ngọc Sơn; các di tích lịch sử cách mạng, kháng chiến, các công trình, di tích liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh; khu phố cổ, các công trình mang nét kiến trúc Pháp, các làng cổ, làng nghề truyền thống; hệ thống sông hồ, cây xanh phong phú; nghệ thuật ẩm thực với các món ăn nức tiếng toàn cầu… Từng ngõ nhỏ Hà Nội, 36 phố phường Thủ đô với những dãy nhà cổ kính đan xen chứa đựng biết bao giá trị văn hóa, nếp sống, cốt cách ngàn đời của người Hà Nội. Tuy nhiên, việc quản lý, bảo vệ và khai thác các “tài nguyên du lịch” tại Hà Nội còn nhiều bất cập, chưa tương xứng với giá trị của di tích và các lợi thế. Đó là do chúng ta chưa nhìn thấy hết để có cách thức khai thác tiềm năng kinh tế dồi dào ẩn chứa trong kho báu di sản văn hóa đồ sộ của Thăng Long - Hà Nội.

Trải qua hàng nghìn năm, với biết bao biến động dữ dội và đau lòng qua các triều đại và thời kỳ lịch sử, Hà Nội hôm nay ôm trong lòng mình biết bao di tích - di tích chồng lên di tích. Vì thế, khi xây dựng các công trình, khó tránh khỏi sự động chạm vào di tích trên mặt đất hay dưới lòng đất. Điều quan trọng nhất là phải có quan điểm đúng và cách ứng xử đúng với di tích. Đó là thái độ đối với cả quá khứ, hiện tại và tương lai. Không vì bảo tồn mà cản trở phát triển, không vì phát triển mà xâm hại bảo tồn.

Bất cứ một quốc gia nào, nhất là quốc gia có bề dày lịch sử, văn hóa lâu đời, đều phải đối mặt với bài toán bảo tồn - phát triển. Đó là hai mặt thống nhất của một vấn đề. Bảo tồn có chọn lọc với phương pháp phù hợp, tương xứng với giá trị di sản và điều kiện thực tế của đời sống hiện tại là cách bảo tồn đúng đắn và khôn ngoan nhất. Làm sao có thể bảo tồn nguyên trạng mọi thứ, mọi lúc, mọi nơi. Làm sao chỉ biết có phát triển mà bất chấp yêu cầu bảo tồn. Khi nói đến bảo tồn và phát triển, không ít người thường hay đối lập giữa kinh tế và văn hóa. Đó là cách nghĩ không thấu đáo. Bảo tồn di sản và phát triển kinh tế, nếu nhận thức đúng, đặt trong mối quan hệ tổng hòa thì không những không mâu thuẫn, không loại trừ nhau, mà còn hỗ trợ nhau, thúc đẩy nhau cùng phát triển.

Cách giải quyết các sự việc nổi cộm liên quan đến Đàn Xã Tắc và Làng cổ Đường Lâm những năm trước… là những bài học quý. Đặc biệt, tại số 18 phố Hoàng Diệu, việc khai quật khảo cổ lúc đầu chỉ nhằm giải phóng mặt bằng để xây dựng Trung tâm Hội nghị quốc gia và nhà Quốc hội. Khi 10.000 mét vuông ở khu A, khu B, một phần khu D được khai quật thì đột ngột hiện ra tầng tầng lớp lớp di tích Hoàng thành Thăng Long xưa. Trước một kho báu di sản đặc biệt vừa phát lộ, lãnh đạo Đảng và Nhà nước đã quyết định chuyển địa điểm xây dựng Trung tâm Hội nghị quốc gia về Mỹ Đình. Trong số 20.000 mét vuông khu vực 18 Hoàng Diệu, chỉ sử dụng 9.000 mét vuông xây dựng nhà Quốc hội, còn diện tích khu A và khu B được dành hoàn toàn cho việc bảo tồn di tích Hoàng thành Thăng Long. Thông điệp từ lòng đất, tiếng vọng của lịch sử lay động chúng ta, nhắc nhở chúng ta phải ứng xử đúng. Một công viên lịch sử văn hóa đa năng còn được Chính phủ quyết định xây dựng bằng việc kết hợp dự án nhà Quốc hội và dự án bảo tồn dấu tích kinh thành Thăng Long xưa vào một dự án tổng thể. Đây là trường hợp điển hình về việc giải quyết hài hòa bài toán bảo tồn - phát triển, để bây giờ nhà Quốc hội vẫn được xây mà chúng ta vẫn bảo tồn được một di sản vô cùng quý giá để lại cho muôn đời và đã được UNESCO vinh danh.

Một trong những nét nổi bật của Hà Nội là các xã ngoại thành đang chuyển mình với một sinh khí mới trong phong trào xây dựng nông thôn mới. Tuy nhiên, phải rung một hồi chuông cảnh báo về sự mai một không gian sống, không gian văn hóa, tinh thần của thôn quê. Có nơi con đường lát gạch in dấu thời gian từ bao đời, nay bỗng được tân trang bằng bê tông. Giáo sư Trần Quốc Vượng từng nói: “Mất dân gian là mất hồn dân tộc!”. Bê tông hóa, nhà ống, úng ngập, ách tắc giao thông, ô nhiễm, tệ nạn xã hội... vốn là các căn bệnh của đô thị hóa không kiểm soát thì nay đang tràn về khá phổ biến ở nhiều làng quê. Không ít làng ngộp thở vì rác thải, bụi bặm, vì xây cất lộn xộn, vì rất thiếu cây xanh. Rõ ràng, trong khi đô thị hóa đang diễn ra như một cơn lốc thì việc bảo tồn không gian sống ở nông thôn là một yêu cầu cấp bách. Phải giữ lấy miền thanh bình cho tâm hồn!

Khi nhấn mạnh văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, toàn bộ hệ thống của chúng ta cần nhận thức sâu sắc rằng trong mỗi quyết sách về kinh tế, chính trị thì văn hóa cần hiện diện để soi rọi, cảnh báo và điều chỉnh. Cần chấm dứt tình trạng còn khá phổ biến coi văn hóa chỉ là để giải trí, thậm chí hạ thấp văn hóa, coi chỉ là “chuyện cờ đèn kèn trống”. Những lệch lạc đó đã dẫn tới những hệ lụy và hậu quả rất nghiêm trọng. Văn hóa thiếu vắng hoặc mờ nhạt cả trong quá trình lập và điều hành chính sách, thứ tự ưu tiên giải quyết các vấn đề cấp thiết của đời sống xã hội. Đã không thiếu những dự án bất động sản nuốt chửng những nhu cầu văn hóa thiết yếu; nhiều nơi thiếu hụt quỹ đất cho nhà trẻ, trường mẫu giáo, công trình văn hóa.

Rõ ràng, khi văn hóa bị xem nhẹ thì các yếu tố thị trường sẽ lấn lướt, các món lợi vật chất sẽ hất tung giá trị tinh thần, thậm chí các yếu tố phi văn hóa, phản nhân văn có thể xâm nhập vào môi trường chính trị, kinh tế, gây nên những hậu quả khôn lường. Đó cũng là nguyên nhân sâu xa dẫn tới sự nghèo nàn về tinh thần, lệch chuẩn văn hóa, làm lung lay nền tảng đạo đức xã hội. Trong khi đó, nếu chúng ta thấm nhuần vai trò và giá trị của văn hóa thì mọi hoạt động văn hóa, nếu được tổ chức tốt, chắc chắn sẽ còn đem lại những lợi ích kinh tế không nhỏ. Trong giá trị kinh tế do văn hóa mang lại sẽ có cả giá trị tinh thần.

Muốn vừa bảo tồn và vừa phát triển tốt, Hà Nội dứt khoát phải thực hiện nghiêm quy hoạch, coi quy hoạch là pháp lệnh, là mệnh lệnh không lời. Sự biến đổi không gian đô thị Hà Nội là tất yếu. Phát triển nhanh vẫn có thể bền vững nếu có cách đi đúng. Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore là những ví dụ đầy sức thuyết phục. Phát triển chậm chạp, trì trệ khác hoàn toàn với phát triển bền vững. Càng phát triển thì càng có điều kiện bảo tồn tốt hơn.

Những công trình mà chúng ta đang xây dựng hôm nay, cả ở đô thị và ở nông thôn, đều phải vừa giải quyết được những đòi hỏi gay gắt, cấp thời của hiện tại, lại phải đáp ứng được yêu cầu, xu hướng phát triển tất yếu của tương lai. Không những thế, các công trình tiêu biểu cần tạo được dấu ấn đẹp, xứng đáng là niềm tự hào về thời đại chúng ta đang sống để đến mai sau, hậu thế lại trân trọng bảo tồn. Đó là sự tiếp nối lịch sử thiêng liêng để non sông gấm vóc ta ngày càng rạng rỡ.

Mặc dù vậy, phải nghiêm túc nhận thấy rằng, Hà Nội đang thiếu vắng những công trình như vậy. Vừa qua tại Đông Anh, Hà Nội, đã xây dựng Triển lãm Hội chợ lớn nhất Đông Nam Á. Đây là một công trình kỳ vĩ, kết hợp hài hòa di sản truyền thống với kiến trúc hiện đại, đã được trao Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội năm 2025, hạng mục Việc làm. Đây là một công trình thật sự kết hợp hài hòa giữa kinh tế và văn hóa, được xây dựng với một “tiến độ không tưởng” (chỉ trong 10 tháng, vượt tiến độ một năm rưỡi); dịp kỷ niệm 80 năm Quốc khánh vừa qua đã đón tới hơn 10 triệu người tới tham quan. Ngày 5/10/2025, Hà Nội đã khởi công xây dựng Nhà hát Opera Ngọc Trai và Công viên văn hóa bên Hồ Tây, tổng số vốn 12.756 tỷ đồng với hai khán phòng có sức chứa 2.000 người. Trước đó, dự án này cũng đã được trao Giải thưởng Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội năm 2025, hạng mục Ý tưởng. Mong ước sẽ có những thêm công trình tiêu biểu, xứng tầm Thăng Long- Hà Nội trong kỷ nguyên mới.

Xây dựng văn hóa chính là xây dựng con người. Tận cùng của văn hóa là con người. Sự phát triển và hoàn thiện của con người cần và chỉ có thể thực hiện trong văn hóa và bằng văn hóa.

Sau khi Thủ đô mở rộng địa giới hành chính, đón nhận hơn 3 triệu người từ các vùng nông thôn Hà Tây và một số địa phương của Vĩnh Phúc và Hòa Bình, không ít người lo ngại rằng sẽ khó tránh khỏi sự “lệch pha” giữa hai vùng văn hóa Thăng Long và xứ Đoài, rằng chất lượng đô thị, vốn chưa cao, nay sẽ có thể bị suy giảm và khó mà tránh khỏi tình trạng “nông thôn hóa thành thị”. Và văn hóa Thăng Long khó mà giữ được bản sắc thanh tao, sang trọng, nguyên khiết của mình.

Thực tế 17 năm qua cho thấy, tích hợp thêm vùng văn hóa xứ Đoài nổi tiếng, đầy bản sắc thì văn hóa Thăng Long - Hà Nội không phải chịu một sự đứt gãy đáng tiếc nào. Trái lại, hai vùng văn hóa lớn này đã kết nối, hòa quyện, trở nên phong phú hơn. Hà Nội mở rộng, chúng ta vẫn có vùng văn hóa lõi của Thăng Long, đồng thời có những nét văn hóa đa dạng của vùng mở rộng. Từ xa xưa, hai vùng văn hóa này đã nằm trong một sự liên kết tự nhiên, còn bây giờ, sự kết nối đó còn được đẩy lên một cấp độ cao hơn để tiến tới một sự hòa kết trong đa dạng.

Tinh hoa Thăng Long - Tràng An thực ra không phải là cái gì cao xa, mà nó thể hiện trong lời ăn tiếng nói hàng ngày của mỗi người dân, trong ứng xử với mỗi người xung quanh, với cây cỏ, môi trường, với văn hóa giao thông,… Tinh hoa đó có giá trị với cuộc sống hôm nay, làm cho cuộc sống người dân mỗi ngày đẹp hơn lên. Từ góc nhìn con người, văn hóa thể hiện trong đời sống là cốt cách, phong thái của người Thăng Long - Hà Nội, tập trung nhất là chất thanh lịch, nét thanh tao, hào hoa, chất trí tuệ, lòng nhân ái, nhân văn trong ứng xử…

Nói đến xây dựng văn hóa, xây dựng con người thì mục tiêu cao nhất vẫn là xây dựng thái độ sống, hành vi ứng xử của con người. Văn hóa ứng xử là gương mặt của văn hóa. Tầm quan trọng của nó sâu xa hơn những gì ta thấy trên bề mặt của đời sống thường nhật. Nó thể hiện thái độ của con người với nhau và thái độ của con người với xã hội, cho thấy tính gắn kết của cộng đồng đến đâu, cho thấy xã hội có thực sự đẹp hay không. Hơn nữa, từ văn hóa ứng xử có thể thấy cốt cách, tâm hồn của dân tộc. Văn hóa ứng xử vẫn còn là vấn đề chưa thể làm chúng ta yên lòng. Một đô thị, dù có hoa lệ đến mấy, chỉ thực sự đáng sống khi con người biết và muốn sống tử tế. Tính nhân văn, lòng nhân ái phải là ngọn lửa sưởi ấm, là ánh sáng trong cuộc đời mỗi con người, mỗi gia đình cũng như toàn xã hội. Suy cho cùng, ứng xử có văn hóa là mình tôn trọng mọi người và được mọi người tôn trọng mình. “Mình vì mọi người, mọi người vì mình” chính là cái đích đến của việc xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, xây dựng con người mới trong xã hội ta.

Con người Hà Nội có những phẩm cách chung của con người Việt Nam: yêu nước, yêu lao động, nhân ái, nghĩa tình, dũng cảm, bản lĩnh, thông minh… Vậy đâu là nét tinh hoa đặc trưng nhất của người Hà Nội? Câu ca dao “Chẳng thơm cũng thể hoa nhài/ Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An” đã nói lên điều này. Câu ca dao này vừa tôn vinh lớp lớp tiền nhân vừa nhắc nhở người Hà Nội hôm nay về ý thức giữ gìn nếp sống, văn hóa ứng xử lịch lãm, thanh tao như một đặc sản của người Hà thành qua các thời đại.

*Ảnh 1: Phố Hàng Chiếu cách đây hơn 100 năm. Ảnh 2: Phố Hàng Nón cuối thể kỷ 19. Ảnh 3: Phố Hàng Đào năm 1940. Ảnh 4: Phố Hàng Than năm 1951.*

Đất Hà thành là chốn bốn phương tụ hội với đầy đủ mọi giai tầng, đẳng cấp. Nhập cư ở bất cứ thủ đô nào trên thế giới cũng là một thực tế hiển nhiên. Ở góc nhìn tích cực, thủ đô phải có sức hút mạnh về nhiều mặt thì người tứ phương mới tìm đến. Họ bổ sung rất nhiều cho Hà Nội từ văn hóa đến nguồn lực lao động. Các cuộc thảo luận cởi mở, thẳng thắn và xây dựng cho chúng ta những cái nhìn đầy đủ hơn về người Hà Nội hôm nay để biết đâu là mặt tích cực, đâu là hạn chế, yếu kém và có những giải pháp phù hợp. Trong cộng đồng người Hà Nội, số 8,5 triệu người có hộ khẩu cũng là từ nhiều tỉnh thành chuyển về sinh sống, trở thành công dân Thủ đô, chưa kể khoảng 2 triệu người đến và đi hàng ngày. Vì thế, bên cạnh những nét đẹp, tình trạng pha trộn nhiều thói hư, tật xấu, cổ hủ, lạc hậu là một thực tế khó tránh khỏi. Việc quản lý, sàng lọc, truyền thông, vận động, hướng đến cái đẹp hơn là việc cần làm với một tinh thần mới, là yêu cầu tất yếu.

Chúng ta có một đặc sản tinh hoa quý giá và cao sang, đó là nét thanh lịch, hào hoa của người Hà Nội. Điều đáng báo động là một số nét đẹp văn hóa của Hà Nội đang bị mai một, biến dạng trước sự xâm nhập của một thứ làn sóng lai căng, kịch hợm. Bên cạnh sự tinh tế, lòng nhân ái thì đang nảy sinh những hiện tượng xô bồ, phản cảm thật đáng lo ngại. Có thể chỉ ra một số nguyên nhân. Hội nhập quốc tế, tiến trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa cao độ đưa lại nhiều yếu tố tích cực, nhưng cùng với đó sự thay đổi môi trường xã hội, sự xâm nhập của luồng văn hóa ngoại lai, không hợp thuần phong mỹ tục của dân tộc ta. Sự thiếu kiểm soát thông tin trên mạng internet, sự nhập cư ồ ạt vào Hà Nội - nhập cư mang theo những mặt tích cực đồng thời có cả những tác động tiêu cực khiến cho không gian văn hóa, nét đẹp văn hóa Hà Nội bị pha trộn, xô lệch, bị mai một và xâm hại. Đáng kể nhất vẫn là tác động từ mặt trái của cơ chế thị trường, kinh tế lấn át văn hóa, giá trị vật chất lấn át giá trị tinh thần, sự vô cảm trong một bộ phận dân cư “tấn công” tâm hồn con người”. Sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên, nhất là người có chức có quyền đã tác động mạnh đến môi trường giáo dục thế hệ trẻ, đến người dân…

Đúng là có nhiều phong trào, nhiều báo cáo với số liệu đẹp. Nhưng cần thẳng thắn nhìn nhận: Tại sao số liệu tổng quát đẹp như vậy mà ứng xử trong xã hội lại vẫn có cảm giác là bị mai một và xã hội chưa đẹp lên. Đâu đó ta vẫn thấy có: những khu phố được trao danh hiệu khu phố văn hóa nhưng vẫn có tệ nạn xã hội; những “gia đình văn hóa” vẫn đổ rác ra đường, con cái vẫn đánh lộn, chửi tục; những “đơn vị văn hóa” nhưng mất đoàn kết, nội bộ kèn cựa, đấu đá, đối xử với nhau không tốt… Rốt cục, chúng ta vẫn cảm thấy xã hội thiếu vắng sự tử tế ở một số nơi.

Những hành vi thiếu văn hóa dường như có ở mọi nơi do thiếu giáo dục từ trong gia đình, nhà trường ra ngoài xã hội, thiếu tôn trọng những quy tắc có tính ràng buộc trong giao tiếp, ứng xử, thậm chí với cả những gì luật lệ đã quy định. Chỉ xin nói một việc: văn hóa giao thông ở Hà Nội. Đô thị quá tải, nhưng lẽ ra giao thông đã không tệ đến thế bởi ai ai cũng chỉ muốn nhanh cho mình, đẩy chậm cho người khác. Thế là chen lấn, giành giật, xô đẩy, va chạm, cãi vã, thậm chí đánh lộn... Cuối cùng tất cả đều chậm. Ở đây vấn đề không phải chỉ là đi nhanh hay chậm mà còn tâm lý muốn giành lấy thuận lợi cho mình, đẩy khó khăn cho người khác. Đó là nếp sống, lối sống. Điều đó còn sâu xa hơn cả văn hóa giao thông. Điều đáng buồn là ai cũng cố nhoài lên trước, lấn át người khác nhưng dường như không ai thấy xấu hổ cả.

Văn hóa ứng xử rõ ràng đang là vấn đề canh cánh đối với tất cả chúng ta. Có cái gì đó chưa ổn. Bên cạnh những nét đẹp truyền thống, nếp gia phong mà không ít người Hà Nội vẫn rất chuyên tâm giữ gìn và truyền lại cho con cháu thì sự xô bồ, có phần hỗn tạp trong cơn lốc đô thị hóa, công nghiệp hóa làm cho vấn đề văn hóa ứng xử của Hà Nội đang trở thành một trong những điều bức xúc, đáng lo ngại nhất hiện nay.

Xây dựng văn hóa ứng xử nằm ở sự truyền phổ sâu sắc những giá trị truyền thống của dân tộc, thẩm thấu vào trong đời sống xã hội. Xã hội càng hiện đại thì những giá trị đó lại càng cần nhân rộng, không được để cho những làn sóng lai tạp, xô bồ che lấp, lấn át những giá trị truyền thống.

Cần một giải pháp đồng bộ, nhưng trước hết phải tăng cường tuyên truyền, giáo dục. Với đối tượng học sinh các cấp, Hà Nội đã ban hành và thực hiện Bộ tài liệu “Giáo dục nếp sống thanh lịch, văn minh” từ mấy năm nay, được học sinh và phụ huynh rất hoan nghênh. Bộ tài liệu này không nặng về lên lớp, mà cho các cháu được tiếp cận thực tế sống động, qua đó rèn luyện cách ứng xử. Đến nay, Hà Nội đang thực hiện hai bộ quy tắc ứng xử nơi công cộng và trong hệ thống công quyền… Nhưng để hai bộ quy tắc ứng xử ấy thực sự đi vào cuộc sống, để mỗi người nhận thức sâu sắc và tự giác làm theo còn đòi hỏi rất nhiều tâm sức.

Dù dồi dào, hoa lệ đến mấy thì tiền bạc, vật chất cũng không đủ để xây đắp hạnh phúc. Một xã hội chỉ thực sự hạnh phúc khi lòng nhân ái luôn hiện hữu như một cứu cánh, khi người dân biết sống đẹp, khi điều thiện thắng cái ác, cái tốt thắng cái xấu. Những giá trị nhân văn cao đẹp đó đều được hình thành, bồi đắp không ngừng bằng văn hóa ứng xử.

Thành ủy Hà Nội các khóa XV, XVI, XVII và khóa XVIII này đều ban hành và triển khai thực hiện mạnh mẽ chương trình Phát triển văn hóa - xã hội; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, trong đó việc xây dựng văn hóa ứng xử trở thành nhiệm vụ lớn, vừa cấp bách vừa lâu dài. Điều cần làm là các địa phương, đơn vị, nhất là các lực lượng trực tiếp làm công tác văn hóa- nghệ thuật cần xây dựng và triển khai ngay các chương trình hành động để đưa các quyết sách về phát triển văn hóa, xây dựng người Hà Nội thanh lịch văn minh từ Đại hội XVIII đi vào cuộc sống với một tinh thần mới, nguồn năng lượng mới.

Trong suốt chiều dài lịch sử, Thăng Long - Hà Nội là mảnh đất có hấp lực đặc biệt đối với văn học nghệ thuật và chính văn học nghệ thuật đã góp phần làm lung linh, rạng rỡ nền văn hiến ngàn năm của Thăng Long - Hà Nội và của dân tộc Việt Nam. Thủ đô đang có một đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức hùng hậu, đầy tiềm năng, giàu nhiệt huyết cống hiến. Tài năng của trí thức, văn nghệ sĩ là vốn quý của Thủ đô và đất nước.

Mảnh đất linh thiêng, hào hoa này đã sản sinh ra nhiều văn nghệ sĩ lừng danh, nhưng đồng thời cũng có sức hút vô song đối với văn nghệ sĩ bốn phương cùng cất lên tiếng lòng tha thiết, ngân lên những âm thanh diệu kỳ nuôi dưỡng tâm hồn, bồi đắp cốt cách con dân đất Việt nói chung và người Hà thành nói riêng. 17 năm qua, sau khi mở rộng địa giới hành chính, Hà Nội đã căng sức ra để giải quyết có hiệu quả một khối công việc đồ sộ. Trong những dấu ấn đẹp nhất thì việc chúng ta giữ được bình yên trong xã hội, bình yên trong mỗi nếp nhà, bình yên trong tâm hồn người Hà Nội là việc lớn có ý nghĩa sâu sắc, trong đó có công sức đóng góp quý báu của anh em văn nghệ sĩ. Thật vinh dự, tự hào Hà Nội có những nghệ sĩ, trí thức lớn như những tượng đài mà công chúng rất ngưỡng mộ và cảm phục, trong đó, sự ra đi của một số bậc tài danh trong thời gian gần đây đã để lại một sự trống vắng, một niềm tiếc nuối khôn nguôi.

Bằng sức truyền cảm đặc biệt, văn học nghệ thuật góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, trở thành luồng ánh sáng có sức lay động và góp phần thức tỉnh đối với những người chưa sống đẹp trên đất Hà thành. Có được các tác phẩm nghệ thuật để đời, mỗi văn nghệ sĩ đều phải âm thầm lao động gian khổ đêm ngày, trong đó điều cốt yếu là tài năng, sự chân thành, trách nhiệm, gắn bó máu thịt với quê hương, đất nước, dân tộc và một tình yêu Hà Nội vô bờ bến...

Văn học nghệ thuật đã cố gắng phát hiện, khẳng định nhân tố mới, tham gia cuộc đấu tranh lên án cái xấu, cái ác, sự biến chất, thoái hóa về nhân cách, lối sống và đạo đức trong một bộ phận xã hội. Các loại ký văn học, báo chí, phóng sự truyền hình đã trực diện phát hiện, lên án những biểu hiện suy thoái tư tưởng đạo đức, lối sống vốn đang lộ diện là một vấn đề nghiêm trọng. Trên các ấn phẩm báo chí văn hóa, văn nghệ, tuy không nhiều, đã xuất hiện những tác phẩm có sức cảnh báo và lay động tích cực đối với công chúng. Bên cạnh đó, bằng cách thức châm biếm, đả kích, hài hước, một số tác phẩm văn học nghệ thuật đã phản ánh cuộc đấu tranh chống suy thoái tư tưởng, đạo đức, lối sống một cách khá sinh động.

Để làm đẹp, làm giàu văn hóa Hà Nội, đội ngũ văn nghệ sĩ Thủ đô có thể yên tâm, tự hào vì có được nguồn khích lệ, cổ vũ vô cùng to lớn của hàng triệu công chúng yêu nghệ thuật. Các nhà đài cần kịch bản phim tốt. Các nhà hát cần kịch bản sân khấu hay. Các nhà sách cần bản thảo chất lượng cao. Các đơn vị sản xuất và dịch vụ về văn hóa nghệ thuật đang khát khao chờ đón những tác phẩm văn học nghệ thuật đạt giá trị về tư tưởng, nghệ thuật để dàn dựng, phục vụ công chúng. Đồng thời với sự quan tâm, tạo điều kiện của Thành phố, vấn đề là ở chỗ: Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật cần phát huy hơn nữa vai trò của mình là cầu nối, là môi trường thuận lợi để văn nghệ sĩ được thể hiện, được cống hiến cho nghệ thuật, cho Thủ đô. Bản thân mỗi văn nghệ sĩ cũng thấy hết trách nhiệm của mình, coi việc sáng tạo văn học nghệ thuật phục vụ cuộc sống là một nhu cầu tinh thần nội tại để hướng tới cái đích lớn là thể hiện khát vọng chân, thiện, mỹ của con người.

Thời gian tới, văn học nghệ thuật cần phát huy vai trò trong lĩnh vực này. Những bài thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết, vở kịch, điệu múa, bài hát, bức ảnh, bức tranh… có giá trị sẽ có sức lay động đối với công chúng, tác động đến nhận thức, tư tưởng, lối sống xã hội. Sức truyền tỏa của nó sẽ sâu sắc hơn so với hô hào bề nổi theo kỳ cuộc.

Quan tâm đầu tư cho văn hóa, văn học nghệ thuật là biện pháp chống suy thoái - một trong những nhiệm vụ cấp bách hiện nay. Thành phố không chỉ quan tâm mà luôn trân trọng và tạo điều kiện để trí thức, văn nghệ sĩ phát huy tài năng của mình. Những vấn đề, yêu cầu, đề xuất của trí thức, văn nghệ sĩ luôn được ưu tiên đáp ứng và thực hiện. Có thể nói, chưa bao giờ trí thức, văn nghệ sĩ lại có cơ hội phát huy năng lực sáng tạo như hiện nay. Chăm lo, bồi dưỡng và phát huy tài năng của đội ngũ văn nghệ sĩ; khơi dậy tiềm năng sáng tạo của người nghệ sĩ, chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng, văn hóa để ngày càng có nhiều tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao, thấm nhuần tinh thần nhân văn, đóng góp tích cực vào xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là trách nhiệm của toàn xã hội. Khuyến khích mọi sự tìm tòi sáng tạo trong văn học nghệ thuật hướng tới giá trị chân, thiện, mỹ; đồng thời phê phán những biểu hiện khuynh hướng sáng tác đi ngược lại giá trị nhân văn cao quý. Hà Nội sẽ tập trung phát triển hoạt động văn học nghệ thuật, biểu diễn chuyên nghiệp, nghệ thuật quần chúng, tạo sức sống mới để có chuyển biến rõ rệt. Các văn nghệ sĩ của Thủ đô sẽ luôn cống hiến và cống hiến hết mình để bồi đắp tâm hồn, cốt cách người Hà Nội bằng chính những tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao.

Bao giờ thì Hà Nội thực sự có những tác phẩm văn học - nghệ thuật đỉnh cao? Hiện thực xã hội sống động của một đất nước và dân tộc đang vượt qua những rào cản để vươn mình trong ánh sáng thời đại mới là chất liệu dồi dào, phong phú cho các văn nghệ sĩ sáng tạo. Cùng với đó là một môi trường xã hội cởi mở, không gian tinh thần khoáng đạt, chính sách thu hút nhân tài có tính vượt trội… là những điều kiện tốt để xuất hiện những tác phẩm đỉnh cao. Vấn đề còn lại lớn nhất là ở tài năng, tâm huyết, sự vượt thoát các giới hạn trong mỗi con người của chính các văn nghệ sĩ. Đó chính là năng lượng sáng tạo nội sinh của văn nghệ sĩ!

Hà Nội là trung tâm khoa học - công nghệ của cả nước. Chúng ta đã đạt được một số kết quả nhất định trong xây dựng nền kinh tế tri thức, nhưng phải thấy rằng những kết quả đó còn khiêm tốn so với yêu cầu. Cuộc chạy đua trong thế giới ngày hôm nay là cuộc chạy đua về trí tuệ. Khoa học - công nghệ phải trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy công cuộc xây dựng Thủ đô và đất nước. Tôi nghĩ, chúng ta chưa khai thác đúng mức tiềm năng và thế mạnh về khoa học và công nghệ của Thủ đô. Nguồn nhân lực chất lượng cao cần được chú trọng đào tạo và sử dụng tốt hơn. Lãng phí lớn nhất là bỏ phí nhân tài. Cần một chính sách đào tạo, bồi dưỡng, thu hút nhân tài hữu hiệu hơn nữa. Nhân tài cần cho mọi lĩnh vực, trong đó người tài đức trong khoa học quản lý và quản trị quốc gia có tầm quan trọng đặc biệt. Chính họ xây dựng và vận hành cơ chế sử dụng người tài trong mọi lĩnh vực. Đất nước và Thủ đô đang rất cần hiền tài!

Luật Thủ đô năm 2024 đã tạo nền tảng, cái khung pháp lý với những cơ chế vượt trội để trọng dụng nhân tài. Chúng ta cần có những cơ chế, chính sách cụ thể, sát thực hơn nữa, hấp dẫn hơn nữa để thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao. Sự hấp dẫn đó không chỉ đơn thuần là sự đãi ngộ về vật chất. Môi trường làm việc, điều kiện làm việc, niềm tin cậy, sự cầu thị thực sự… để các tài năng có thể sáng tạo và cống hiến mới là điều quan trọng nhất. Không gian sáng tạo mới đang được mở ra. Các giới trí thức, văn nghệ sĩ, các nhà khoa học - các “kẻ sĩ Thăng Long” thời nay cần vào cuộc với một sinh khí mới, tận tâm tận lực, hào hứng sáng tạo và cống hiến cho Thủ đô và đất nước.

Là một nền văn hóa mở, biết chấp nhận và tôn trọng các giá trị khác biệt, trong quá trình giao lưu và tiếp biến, văn hóa Việt Nam nói chung và Thăng Long - Hà Nội nói riêng vừa quyết giữ được bằng được các giá trị truyền thống cốt lõi của mình, vừa chọn lọc được tinh hoa, kinh nghiệm của các dân tộc khác để làm giàu cho nền văn hóa của mình, trong đó có cách thức phát triển công nghiệp văn hóa. Chúng ta đi tới tương lai theo phương châm” tinh thần Việt Nam, tinh hoa thế giới”.

Hà Nội có lợi thế hiếm địa phương nào sánh được để phát triển công nghiệp văn hóa. Công nghiệp văn hóa ở Thủ đô cần phát huy được các giá trị của hệ thống di sản vật thể, phi vật thể vô cùng phong phú của Văn hóa Thăng Long và Văn hóa xứ Đoài. Là kinh đô ngàn năm văn hiến, Thủ đô Anh hùng, Thành phố vì Hòa bình, Hà Nội lại được UNESCO công nhận là Thành phố Sáng tạo. Đây là tiền đề rất thuận lợi để Hà Nội phát triển công nghiệp văn hóa. Trong 4 yếu tố cần thiết để phát triển công nghiệp văn hóa (tài nguyên di sản, chính sách, công nghệ và khả năng sáng tạo) thì Hà Nội có hai yếu tố căn cốt nhất là tài nguyên di sản và khả năng sáng tạo. Tham gia vào công nghiệp văn hoá là đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, các nhà tổ chức sản xuất, phân phối sản phẩm, dịch vụ văn hoá và các tầng lớp nhân dân. Nhà nước chỉ tạo hành lang pháp lý, cơ chế thông thoáng, mở ra môi trường sáng tạo và kinh doanh thuận lợi, phát huy tối đa sự tham gia của thành phần tư nhân, nhất là lực lượng sáng tạo trẻ.

Theo tinh thần đó, mấy năm qua, với sự tham gia của giới văn nghệ sĩ, Hà Nội đã tổ chức thành công nhiều sự kiện mang bản sắc văn hóa Thủ đô, trong đó Lễ hội Thiết kế sáng tạo năm 2023, 2024 với các hoạt động phong phú và đầy sáng tạo ở Tháp nước Hàng Đậu, Nhà máy xe lửa Gia Lâm, Festival Áo dài, Festival Thu Hà Nội - Đến để yêu… đã gây tiếng vang tốt, tạo cảm hứng tươi mới, sức sống mới cho các di sản lâu nay ngủ im.

Đặc biệt, trên địa bàn Hà Nội, trong dịp kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh, đã diễn ra hàng loạt Concert quy mô lớn chưa từng có, trong đó, “Tổ quốc trong tim” có số lượng khán giả kỷ lục lên tới hơn 50.000 người, tạo một cảm hứng mạnh mẽ, xúc cảm sâu sắc, bồi đắp tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc và khát vọng kiến tạo đất nước hùng cường, phồn vinh, hạnh phúc. Mấy năm trước, khi ban nhạc Hàn Quốc BlackPink sang Hà Nội biểu diễn đã gây cơn sốt mạnh trong giới trẻ Việt Nam. Lúc đó, không ít người đặt câu hỏi không biết đến bao giờ Hà Nội mới tổ chức được một sự kiện tầm cỡ như vậy.

Giờ đây, với các Concert vừa qua, cùng các tài năng âm nhạc như Tùng Dương, Hoà Minzy, Đức Phúc, Phương Mỹ Chi, Mỹ Tâm, Đông Hùng, Võ Hạ Trâm…, các show diễn “Anh trai say hi”, “Anh trai vượt ngàn chông gai”… thì bóng dáng một nền công nghiệp văn hóa đã xuất hiện ở Hà Nội. Không thể không nhắc đến bộ phim Mưa Đỏ của Điện ảnh Quân đội nhân dân chỉ trong hơn một tháng công chiếu đã có tới hơn 10 triệu lượt người xem. Đó không chỉ thắng lợi nổi bật về doanh thu (hơn 700 tỷ đồng) mà còn là một thành công đáng kinh ngạc về sự tìm thấy sức sống mãnh liệt của điện ảnh nói riêng và nghệ thuật nói chung về đề tài cội nguồn lịch sử, văn hóa dân tộc.

Cho dù đã và đang phải chịu sự va đập rất bạo liệt của làn sóng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, của thời đại số, nhưng Hà Nội vẫn đang nỗ lực giữ cho bằng được hồn cốt của vùng “kinh sư muôn đời” linh thiêng và hào hoa. Cái mà chúng ta cần gìn giữ là toàn bộ hệ thống giá trị quý báu, toàn bộ không gian sống, không gian tinh thần dân tộc. Mong ước Hà Nội phát triển hài hòa trong bình yên, đi lên với một tốc lực mạnh do yêu cầu thời đại những vẫn giữ được những gì hồn cốt nhất, nhân văn nhất. Làm sao cho con người sống trong một thành phố hiện đại nhưng vẫn cảm thấy mình có chỗ đứng, vẫn có quyền được lãng mạn, có quyền được mộng mơ./.