Hoạt động hội

Lịch sử ca trù qua câu chuyện cuộc đời của một số ca nương

Thụy Phương • 24/09/2025 20:50

Sáng 24/9/2025, Hội Văn nghệ Dân gian Hà Nội tổ chức tọa đàm với chủ đề “Lịch sử ca trù qua câu chuyện cuộc đời của một số ca nương” với phần trình bày của TS.NSƯT Bạch Vân.

Ca trù là loại hình nghệ thuật độc đáo, kết hợp giữa âm nhạc, thi ca và diễn xướng được coi là tinh hoa âm nhạc Việt Nam. Suốt nhiều thế kỷ, ca trù vừa hiện diện nơi cung đình, vừa gắn bó chặt chẽ với sinh hoạt đình làng, tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc.

Xuất hiện từ thời Lý (thế kỷ XI), ca trù phát triển rực rỡ vào thời Hậu Lê và đạt đỉnh cao từ thế kỷ XVII đến XIX, đặc biệt với thể thơ hát nói. Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ XIX đến sau Cách mạng tháng Tám 1945, loại hình này dần suy thoái và gần như biến mất khỏi đời sống công chúng.

TS.NSƯT Bạch Vân chia sẻ tại tọa đàm.

Trong biến thiên lịch sử, ca trù đã từng chịu những “nóng lạnh” thời cuộc, đào nương chính là nhân tố giữ lửa và trao truyền ca trù cho đến hôm nay.

Trong bài trình bày, TS.NSƯT Bạch Vân đã tái hiện chân dung nhiều nghệ nhân gắn bó cả đời với ca trù, xem đó như những minh chứng sống động cho số phận của loại hình nghệ thuật này. Đó là NSND Quách Thị Hồ (1910 – 2001) - một “giọng ca mê hoặc, ám ảnh, đạt đến đỉnh cao nghệ thuật ca trù thế kỷ XX”; là danh ca Lê Thị Diện (1926 – 2000) nổi tiếng với giọng hát ngọt ngào, kỹ thuật điêu luyện; là nghệ nhân Phạm Thị Mùi (1916 – 2005) - “cây đại thụ” của ca trù Lỗ Khê (Hà Nội), từng nổi tiếng với câu truyền tụng “hát xô mái ngói cửa đình”. Và nữa, đó là nghệ nhân nghệ nhân Nguyễn Thị Sinh (1922 – 2021) và nghệ nhân Nguyễn Thị Sính (1923 – 1996), cả hai đều có những dấu ấn đặc biệt như một minh chứng sống cho sự hồi sinh ca trù.

Và NSƯT Bạch Vân cũng không quên nhắc tới NNƯT Trần Thị Gia (1923 – 2020) ở Cổ Đạm (Hà Tĩnh) - một người đã trải qua nhiều vất vả nhưng vẫn giữ trọn niềm đam mê với ca trù; hay NNƯT Nguyễn Thị Chúc (1930 – 2014) ở Ngãi Cầu (Hà Tây cũ) từ nhỏ đã nổi tiếng với giọng hát đa sắc thái, tay phách tinh tế. Và đặc biệt là NSND Phó Thị Kim Đức sinh năm 1930 tại Hà Nội, quê gốc Ngãi Cầu (Hoài Đức, Hà Tây) – người vừa là nghệ sĩ chèo xuất sắc, vừa được coi là “kho tư liệu sống” của ca trù.

image(1).png
Quang cảnh tọa đàm.

Không chỉ điểm lại những nét chính trong cuộc đời và đóng góp của các ca nương cho nghệ thuật ca trù, TS.NSƯT Lê Thị Bạch Vân còn gợi nhắc nhiều câu chuyện phía sau, hé lộ niềm đam mê, nghị lực cũng như những truân chuyên mà họ đã trải qua. Chính trong gian khó, các đào nương vẫn kiên trì vượt qua định kiến, giữ lửa và truyền lửa cho các thế hệ kế tiếp.

Tại tọa đàm, NSƯT Bạch Vân cũng chia sẻ những thăng trầm và tình yêu sâu nặng dành cho ca trù. Những đóng góp bền bỉ của các thế hệ đào nương cùng nỗ lực nghiên cứu của TS.NSƯT Bạch Vân cho thấy, dù từng đứng trước nguy cơ mai một, ca trù vẫn có cơ hội hồi sinh và tiếp tục tỏa sáng như một tinh hoa nghệ thuật bác học của Việt Nam.

Phát biểu tại tọa đàm, PGS.TS Nguyễn Thị Huế nhận định: NSƯT Bạch Vân đắm đuối say mê với ca trù, có nhiều đóng góp trên nhiều phương diện. Bảo vệ luận án tiến sĩ khi đã ở tuổi 66, chị thể hiện độ đằm, độ sâu và cả nỗ lực bền bỉ...

Còn PGS.TS Trần Thị An – Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Hà Nội thì nhấn mạnh: Ca trù là một phần của lịch sử. Đào nương chính là chủ nhân di sản, là người giữ lửa, kiến tạo các giá trị văn hóa. Tuy nhiên, họ cũng phải chịu nhiều thị phi của thời cuộc. Cách tiếp cận của TS.NSƯT Bạch Vân cho thấy một cái nhìn mới, khi những câu chuyện đời của các ca nương, tưởng như bên lề lại trở thành nguồn tư liệu quý cho việc nghiên cứu di sản...

Nhiều ý kiến tại tọa đàm bày tỏ sự khâm phục và trân trọng trước niềm đam mê, sự cống hiến hết mình cho nghệ thuật của TS.NSƯT Bạch Vân. Gần nửa thế kỷ gắn bó với ca trù, bà không chỉ là nhân chứng sống mà còn là cầu nối giúp loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục được lan tỏa và gìn giữ trong đời sống đương đại.

Việc nhìn lại lịch sử ca trù qua câu chuyện đời các đào nương chính là cách để hiểu rõ hơn những thăng trầm của loại hình nghệ thuật này, đồng thời tìm lời giải cho sự tồn tại bền vững trong bối cảnh hiện nay./.

TS.NSƯT Lê Thị Bạch Vân là người sáng lập Câu lạc bộ Ca trù Hà Nội (năm 1991) và cũng là nhân tố kết nối nghiên cứu học thuật với thực hành nghệ thuật. Bà không chỉ tham gia các chương trình biểu diễn, tổ chức tọa đàm, nghiên cứu khoa học mà còn trực tiếp đào tạo thế hệ trẻ, góp phần đưa ca trù trở lại đời sống đương đại.

Bài liên quan
  • Nghệ thuật ca trù qua thời gian - ngàn năm sênh phách
    Ca trù có từ bao giờ, nơi nào trên mảnh đất Kinh kỳ đã lưu dấu sự hiện diện và phát triển của ca trù? Trải qua thời gian loại hình diễn xướng dân gian này có những biến đổi ra sao, và đâu là những giá trị của ca trù... Đó là những nội dung đã được làm sáng tỏ trong cuộc tọa đàm “Nghệ thuật ca trù qua thời gian - ngàn năm sênh phách” do Hội Văn nghệ dân gian Hà Nội tổ chức sáng ngày 6/3/2024.
(0) Bình luận
  • PGS.TS, nhà văn Nguyễn Thế Kỷ là Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam
    PGS.TS, nhà văn Nguyễn Thế Kỷ đã được Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam bầu tham gia Ban Chấp hành Hội, Ban Thường vụ Hội và đảm nhiệm chức danh Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam nhiệm kỳ 2021- 2026.
  • Tọa đàm Nghệ thuật liên ngành: Kết nối thực hành sáng tạo với chiến lược đào tạo đương đại
    Chiều 16/11, tại trụ sở Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Thành phố Hà Nội, số 19 phố Hàng Buồm (Hà Nội), diễn ra Tọa đàm “Nghệ thuật liên ngành: Kết nối thực hành sáng tạo với chiến lược đào tạo đương đại”.
  • Khởi động Giải thưởng văn học nghệ thuật Thủ đô 2026
    Giải thưởng nhằm tôn vinh, quảng bá các tác phẩm văn học nghệ thuật có giá trị cao về tư tưởng và nghệ thuật, thiết thực hướng tới kỷ niệm 1020 năm Thăng Long - Hà Nội. Các tác phẩm được xét giải thuộc mọi thể loại của 9 hội chuyên ngành, tập trung phản ánh truyền thống văn hiến và khát vọng cống hiến của con người Thủ đô. Điểm nhấn của sự kiện là liên hoan biểu diễn, trưng bày tác phẩm đạt giải dự kiến diễn ra vào cuối tháng 12/2026 tại Trung tâm nghệ thuật Âu Cơ.
  • Lan tỏa giá trị múa cổ truyền Hà Nội
    Tối 31/10, tại Không gian Biểu diễn Nghệ thuật, Ẩm thực đường phố phường Tây Hồ (thuộc Không gian Văn hóa sáng tạo Tây Hồ - phố đi bộ Trịnh Công Sơn, Hà Nội), Hội Nghệ sĩ múa Hà Nội tổ chức chương trình biểu diễn “Bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa cổ truyền Thăng Long - Hà Nội năm 2026”. Đây là năm thứ 3 Hội triển khai Đề án “Sưu tầm, bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa cổ truyền Thăng Long - Hà Nội” do UBND thành phố Hà Nội phê duyệt năm 2024.
  • Tiếp tục đổi mới, khơi dậy tinh thần sáng tạo của văn nghệ sĩ Thủ đô
    Sáu mươi năm xây dựng và phát triển, Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội đã trở thành mái nhà chung của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa Thủ đô và nền văn học, nghệ thuật nước nhà. Tại tọa đàm “Văn học, nghệ thuật Thủ đô - 60 năm xây dựng và phát triển” do Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội tổ chức tại Hà Nội sáng 29/10, các ý kiến, tham luận đã làm rõ những dấu ấn sáng tạo, hành trình phát triển cùng những yêu cầu đặt ra trong thời gian tới của văn học nghệ thuật Thủ đô.
  • 60 năm Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội: Dấu ấn sau một chặng đường
    Cách đây 60 năm, Chi hội Văn nghệ Hà Nội - tiền thân của Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội được thành lập với khoảng 200 hội viên. Từ một tổ chức Chi hội hoạt động trong những lĩnh vực văn học nghệ thuật, Hội đã phát triển thành tổ chức chính trị - xã hội nghề nghiệp quy tụ hơn 4.500 văn nghệ sĩ, thuộc 9 hội chuyên ngành. Chặng đường ấy cũng phản ánh quá trình hình thành, trưởng thành của đội ngũ sáng tạo và đời sống văn học nghệ thuật Thủ đô.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Gặp gỡ kỳ lạ tại "Gió Gió Mây Mây": Múa cổ ngàn năm "bén duyên" nghệ thuật đương đại thế giới
    Nằm trong chuỗi chương trình “Hà Nội Sáng Đèn” (Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026), dự án “Gió Gió Mây Mây” không chỉ là một thể nghiệm nghệ thuật độc đáo mà còn là cuộc chạm mặt kỳ lạ giữa di sản diễn xướng dân gian Triều Khúc và nghệ thuật đương đại thế giới. Lần đầu tiên, nhịp múa bồng ngàn năm tuổi hòa quyện cùng âm nhạc điện tử, mở ra một hướng đi mới cho việc lan tỏa văn hóa bản địa.
  • Hà Nội khẳng định vị thế trung tâm hội tụ và lan tỏa các giá trị văn hóa của cả nước
    Chiều 17/11 tại Hà Nội, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức gặp mặt báo chí thông tin về Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội 2026. Sự kiện sẽ diễn ra vào ngày 21 - 22/11 tại không gian phố đi bộ hồ Gươm (phường Hoàn Kiếm), với các hoạt động phong phú, đặc sắc, hấp dẫn, qua đó giới thiệu bản sắc văn hóa và hình ảnh Thủ đô đến công chúng trong nước, bạn bè quốc tế, khẳng định vai trò là trung tâm lớn về văn hóa, nơi hội tụ và lan tỏa các giá trị văn hóa của cả nước.
  • Để “Ngày Văn hóa Việt Nam” trở thành dấu ấn thương hiệu của Thủ đô
    Trong giai đoạn 2026 - 2030, Hà Nội sẽ tổ chức thường niên chuỗi sự kiện “Ngày Văn hóa Việt Nam” vào dịp 24/11 gắn liền với các ngày lễ lớn tháng 11 nhằm xây dựng dấu ấn thương hiệu đặc trưng cho Thủ đô. Mở đầu bằng tuần lễ sôi động tại phố đi bộ hồ Hoàn Kiếm cùng 126 xã, phường vào năm 2026, chương trình huy động sự phối hợp đồng bộ từ giáo dục, bảo tàng đến ứng dụng công nghệ số và phát triển sản phẩm thủ công sáng tạo...
  • Phú Nghĩa quảng bá tinh hoa làng nghề truyền thống mừng Ngày Văn hoá Việt Nam
    Thông tin từ UBND xã Phú Nghĩa (TP Hà Nội), hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) năm 2026, chính quyền địa phương sẽ tổ chức Tuần lễ Văn hóa Phú Nghĩa năm 2026, chủ đề “Hương sắc làng nghề - Hội tụ tinh hoa” với nhiều hoạt động trọng tâm từ ngày 20 – 23/11 tại khu sinh thái ở thôn Thanh Sơn.
  • Phường Cửa Nam tổ chức tọa đàm sách “Tin ở giáo viên – Phương thức Phần Lan tạo lập trường học đẳng cấp thế giới”
    Ngày 18/11, tại Thư viện Trường Tiểu học Quang Trung, UBND phường Cửa Nam phối hợp với Công ty Cổ phần Xuất bản Khoa học và Giáo dục Thời Đại (TIMES) tổ chức chương trình tọa đàm về cuốn sách “Tin ở giáo viên – Phương thức Phần Lan tạo lập trường học đẳng cấp thế giới”. Đây là một trong những hoạt động thiết thực trong chuỗi sự kiện chào mừng kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982 – 20/11/2026).
Đừng bỏ lỡ
  • [Podcast] Tản văn: Những ngày chớm đông
    Tỉnh dậy sau một giấc ngủ thật sâu, tôi vẫn cố cuộn tròn trong chăn nghe tiếng gió ù ù ngoài cửa sổ. Mím chặt đôi bờ môi khô, hít một hơi thật sâu, cảm nhận cái lạnh đang luồn sâu vào lồng ngực. Mùa đông đến thật rồi.
  • [Video] Chợ Đồng Xuân - từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình tổ hợp kinh doanh sáng tạo
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, sáng 18/11 tại Chợ Đồng Xuân (phường Hoàn Kiếm), Sở Văn hóa Thể thao Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc cùng UBND phường Hoàn Kiếm, Công ty CP Đồng Xuân phối hợp tổ chức tọa đàm “Chợ Đồng Xuân – Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình Tổ hợp kinh doanh sáng tạo (BID)”. Trước đó, các đại biểu đã tham gia tour “Chạm Đồng Xuân”, khám phá không gian chợ Đồng Xuân và những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, đời sống giao thương của khu chợ lâu đời giữa lòng Hà Nội.
  • Hà Nội tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu
    Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội đã ký Quyết định tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu. Tiền thưởng được trích từ Quỹ Thi đua, Khen thưởng Thành phố theo đúng quy định tài chính hiện hành. Các cá nhân được vinh danh thuộc nhiều địa bàn khác nhau trên toàn Thành phố.
  • Đưa tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam ở nước ngoài về nước
    Thủ tướng Chính phủ vừa chính thức phê duyệt Đề án đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng được tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm có giá trị đang ở nước ngoài về nước.
  • Khi ý tưởng táo bạo của giới trẻ "chạm" vào nghề truyền thống
    Vượt ra khỏi những diễn ngôn bảo tồn quen thuộc, triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” (khai mạc chiều 16/11 tại Hội quán Phúc Kiến- Hà Nội) đã mang đến một cuộc gặp gỡ thực tế đầy cảm hứng. Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, sự kiện giới thiệu 9 thiết kế tiên phong từ gốm Bát Tràng, sơn mài Hạ Thái và thổ cẩm người Mông; qua đó mở ra cuộc "chất vấn" lịch sử trực diện giữa giới trẻ và các nghệ nhân lão làng nhằm giải quyết bài toán sinh kế, định vị lại di sản trong nhịp sống đương đ
  • “Muôn sắc Việt Nam” góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển
    Theo đồng chí Đào Xuân Dũng – Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, chương trình nghệ thuật đặc biệt chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình tối 24/11 không chỉ tạo dấu ấn trong đêm diễn mà còn lan tỏa sâu rộng những giá trị văn hóa Việt Nam, góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội là Thủ đô văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển.
  • Triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”
    Sáng 17/11, tại không gian Villa 49 Trần Hưng Đạo (phường Cửa Nam, TP. Hà Nội), đã diễn ra phiên khai mạc triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”. Hoạt động nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
  • Phát huy giá trị Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Ngày Văn hóa Việt Nam, Ngày hội Đại đoàn kết
    Theo Ban Tuyên giáo Trung ương, phát huy giá trị Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946), Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) cần gắn việc kế thừa các giá trị lịch sử, tư tưởng với những nhiệm vụ cụ thể trong xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
  • 260.000 lượt khách tham gia Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 sau 3 ngày tổ chức
    Ba ngày đầu tiên, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 đã đón ước tính 260.000 lượt người tham gia tại 5 khu vực, với 88 hoạt động được tổ chức. Đây cũng là mùa có lượng công chúng tham gia lớn nhất từ trước đến nay.
  • “Theo bước di sản cộng đồng 2026”: Biến giá trị văn hóa thành sản phẩm đáp ứng thị trường
    Chiều 16/11, tại Hội quán Phúc Kiến (Hà Nội), Lễ trao giải và khai mạc triển lãm cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026” đã chính thức diễn ra. Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, sự kiện giới thiệu 9 thiết kế ứng dụng xuất sắc nhất, mở ra hướng đi mới trong việc gắn kết văn hóa truyền thống với bài toán sinh kế bền vững.
Lịch sử ca trù qua câu chuyện cuộc đời của một số ca nương
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO