Là ng rèn Đa Sĩ

Những ngôi nhà   cao tầng hiện đại mọc lên san sát nhau thay thế cho những nếp nhà  xưa. Tuy nhiên có một điửu không thay đổi, đó là  những âm thanh của tiếng búa, tiếng xè xè của máy mà i vẫn đửu đặn vang lên từ các xưởng rèn...

Nép mình bên dòng sông Nhuệ nên thơ, là ng cổ Аa Sĩ xinh đẹp ngà y nay được du khách biết đến là  vùng đất của nhiửu danh y, danh tướng, tiến sĩ, trạng nguyên lẫy lừng thiên hạ một thời. Theo sử­ sách, trước đây là ng có tên là  là ng Sẽ, sau đổi thà nh Аan Khê, Huyửn Khê, Аan Sĩ, và  cuối cùng là  Đa Sĩ (từ giữa thế kỷ 18). Cái tên Аa  Sĩ được dùng cho tới ngà y nay mang ý nghĩa là  vùng đất khoa bảng với nhiửu tiến sĩ. Quả thật, là ng Аa Sĩ chưa đầy 3.000 dân là  nơi sản sinh ra 11 Tiến sĩ, 1 Lườ¡ng quốc trạng nguyên được lưu danh trên văn bia Quốc Tử­ Giám.

Nổi bật trong số đó là  Tiến sĩ Hoà ng Trình Thanh là m quan qua bốn triửu vua, là  người có công lập nên "Vườn học" duy nhất ở nước ta dưới thời nhà  Lê, là  Lườ¡ng quốc trạng nguyên Hoà ng Nghĩa Phú được người đời truyửn tụng với Sớ 7 điửu dâng vua. Hay như danh y Hoà ng Аôn Hòa được tôn vinh là  "Lương y dược đại vương" dưới thời Lê, được hậu duệ đời đời ghi ơn với 208 phương thuốc trị bệnh cứu người, được coi là  ông tổ ngà nh quân y Việt Nam, và  được tôn thử là  Thà nh Hoà ng là ng. Có 38 đạo sắc phong vua ban c ho các vị tiến sĩ là ng Аa Sĩ được lưu giữ tới ngà y nay. Không chỉ là  vùng đất có truyửn thống hiếu học, Аa Sĩ còn tự hà o là  một là ng nghử có sức sống mạnh mẽ được duy trì từ hà ng trăm năm nay: nghử rèn cổ truyửn.

Theo lời các bậc cao niên trong là ng và  những tà i liệu của cố giáo sư Trần Quốc Vượng, nghử rèn ở Аa Sĩ có từ thời Hùng Vương thứ 18. Khi đó, những người dân trong là ng rèn các vũ khí thô sơ như giáo mác, gậy gộc cung cấp cho các lạc hầu, lạc tướng giữ yên bử cõi và  rèn các nông cụ phục vụ cho sản xuất lao động như cuốc, xẻng... Nhưng phải đến thời Trần thì Аa Sĩ mới chính thức trở thà nh là ng rèn chuyên nghiệp khi hai cụ Nguyễn Thuật và  Nguyễn Thuần đến từ Thanh Hóa truyửn dạy bí quyết nghử rèn để tạo ra những sản phẩm tinh xảo cho dân là ng.  Thời kử³ kháng chiến, Аa Sĩ là  nơi chuyên sản xuất và  cung cấp giáo mác, dao kéo, quân dụng phục vụ chiến đấu.

Hiện nay, Аa Sĩ có khoảng 900 hộ dân là m nghử rèn, sản phẩm tập trung và o hai mặt hà ng chính là  dao, kéo các loại.

Các sản phẩm rèn của là ng Аa Sĩ hiện diện ở mọi nơi, từ Bắc và o Nam, có mặt trong mọi gia đình, góp phần tham gia và o rất nhiửu khâu sản xuất, ngà nh nghử. Sản phẩm rèn Аa Sĩ phong phú vử chủng loại, kiểu dáng, kích thước, từ chiếc cà y, bừa, cuốc, xẻng, liửm gặt... phục vụ nông nghiệp đến các chi tiết máy phục vụ công nghiệp, các sản phẩm trà ng, đục dà nh cho nghử mộc, dao quắm, búa kiểm lâm dùng trong lâm nghiệp, hay đơn giản là  những con dao, cái kéo dà nh cho các bà  nội trợ.

Ngoà i những sản  phẩm truyửn thống, thợ rèn Аa Sĩ còn sản xuất những công cụ chuyên dụng như cuốc dùng trong khảo cổ, dao xén dà nh riêng cho ngà nh  công nghiệp giấy. Có thời kử³, sản phẩm rèn của Аa Sĩ được quân đội đặt với số lượng lớn bao gồm các công cụ phục vụ tăng gia sản xuất như cuốc bà n, búa chim... Аể có được những sản phẩm tưởng chừng đơn giản ấy, những người thợ rèn Аa Sĩ đã phải trải qua rất nhiửu công đoạn gia công. Tùy thuộc và o từng loại sản phẩm nhưng nguyên liệu là m rèn phổ biến vẫn chỉ là  gỗ (để là m cán) và  thép (sản phẩm).

Theo anh Hoà ng Văn Toà n - một thợ rèn trong là ng thì trước đây nguyên liệu được người dân tận dụng từ những chiếc nhíp xe bử đi, sau nà y là  tôn, thiếc, lẹp (phần uốn quanh cổ dao) phần lớn được nhập từ Nam Аịnh. Khoảng 10 năm vử trước, sản phẩm của là ng rèn Аa Sĩ hầu hết được là m thủ công. Аầu tiên là  xẻ sắt (cắt phôi). Những người thợ sẽ cắt các bản sắt thà nh hình dạng của sản phẩm, sau đó cho lên lò nung với nhiệt độ gần 1.000 độ.

Tùy thuộc và o từng loại nguyên liệu thép và  sản phẩm tạo ra dà y mửng, thời gian nung sẽ khác nhau. Khi phôi thép nung có mà u đử trắng sẽ được những người thợ bử ra quai búa. Dao kéo của là ng rèn Аa Sĩ thường rất bửn bởi kử¹ thuật nung thép của người Аa Sĩ là  không được để "phát hoa" (nung quá lử­a) vì như thế dao sẽ dễ bị mẻ, hay khi vừa rèn xong sẽ tôi qua nước đủ thời gian, nếu không dao sẽ bị giòn, dễ vỡ như gang.

Do yêu cầu thao tác quai búa phải nhanh, mạnh, dứt khoát, đòi hửi rất nhiửu sức lực của người thợ, vì thế người đứng lò hầu hết là  các thanh niên trai tráng trong là ng. Khi những sản phẩm thô đã qua giai đoạn là m phôi, nung, rèn, thì đến giai đoạn "dẻo" (gọt bử những phần sắt thừa) để tạo thà nh hình dáng hoà n chỉnh của sản phẩm, sau đó được cho và o lò nung lại cho đử trắng rồi "tôi" qua nước trắng khoảng 10 - 15 độ hoặc dầu để lấy mà u rồi đến công đoạn gọt cánh. Người thợ gọt cánh phải gọt thẳng xuôi theo chiửu lườ¡i dao nghiêng 45 độ, tay gọt phải khéo, đửu để lườ¡i dao hay lườ¡i kéo có độ mửng đửu nhau, như thế sản phẩm mới có độ sắc. Các công đoạn tiếp theo mà i nước, gạt mà u, đánh phớt bóng, bôi dầu, tra cán thường được người phụ nữ và  thiếu niên đảm nhiệm bởi khâu nà y chỉ đòi hửi kử¹ thuật chứ không cần đến sức lực.

Theo ông Hoà ng Văn Hưng, một chủ lò rèn chuyên nghiệp trong là ng thì mỗi hộ rèn ở Аa Sĩ đửu có bí quyết riêng, nhưng điểm chung là  thép phải tốt và  kử¹ thuật cao mới cho ra lò những con dao sắc bén. Trước đây, người dân Аa Sĩ mất rất nhiửu công sức để là m ra được một sản phẩm. Theo xu thế phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hiện nay rất nhiửu hộ gia đình ở Аa Sĩ đã đầu tư nhập máy móc nhằm giảm bớt sức người và  tăng năng suất là m việc. Giử đây, máy móc đã thay cho bà n tay con người ở hầu hết các gia đình.

Những khâu gia công yêu cầu nhiửu sức lao động đã được máy móc thay thế như rèn bằng búa máy, sạt lườ¡i bằng máy... Nhử vậy, số lượng và  chất lượng sản phẩm đã được nâng lên rõ rệt. Cũng nhử có máy móc, rất nhiửu gia đình ở Аa Sĩ đã mở rộng sản xuất với quy mô lớn như xưởng Hương Tưởng chuyên là m dao chặt, xưởng Chiến Аoán là m dao thái hay xưởng nhà  ông Аạo là m dao nhử, dao nhọn. Hiện nay, mỗi ngà y thợ rèn Аa Sĩ có thể mà i hà ng trăm con dao chất lượng cao cùng với rất nhiửu các sản phẩm khác để bán rộng rãi trên khắp cả nước, và  xuất khẩu đi các nước Là o, Campuchia.

Sản phẩm là m ra bao nhiêu đửu được tiêu thụ hết, vì thế đời sống của người dân ngà y cà ng khấm khá hơn. Cùng với tiến bộ vử kử¹ thuật và  lòng yêu nghử, người dân Аa Sĩ đã gìn giữ được những nét truyửn thống của là ng nghử xưa và  từng bước đưa nghử rèn phát triển mạnh mẽ cùng thời gian trong xu thế hội nhập và  phát triển của cả nước. Và  cứ và o ngà y 27 tháng 3 và  25 tháng tám âm lịch hà ng năm, người dân là ng Аa Sĩ lại tổ chức cúng lễ hai cụ tổ nghử là  Nguyễn Thuật và  Nguyễn Thuần rất linh đình nhằm tưởng nhớ những người khai nghiệp cho dân là ng có được cuộc sống ấm no như ngà y nay.