Kết nối tri thức với cộng đồng trong hành trình “Đại sứ nước sạch”

Trong đời sống, người dân có thể thường xuyên sử dụng nước nhưng không phải lúc nào cũng có đủ thông tin để nhận biết, đánh giá và lựa chọn những giải pháp phù hợp với nhu cầu sử dụng nước của gia đình. Trong khi đó, lĩnh vực nước sạch liên quan đến nhiều vấn đề chuyên môn, từ nguồn nước, công nghệ xử lý, chất lượng nước đến điều kiện bảo quản và sử dụng. Khoảng cách giữa kiến thức chuyên môn và khả năng tiếp cận thông tin của cộng đồng vì thế là một vấn đề cần được quan tâm.

Thông tin khoa học nếu được truyền đạt một cách chính xác, dễ hiểu và có trách nhiệm, tri thức có thể giúp người dân chủ động hơn trong những quyết định liên quan trực tiếp đến đời sống và sức khỏe. Đây là một trong những nội dung mà chương trình “Đại sứ nước sạch” hướng tới.

Kết nối thông tin về nước sạch

Viện Công nghệ và Sức khỏe, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam khởi xướng chương trình “Đại sứ nước sạch” với định hướng kết nối các cá nhân, chuyên gia, doanh nghiệp, tổ chức và cộng đồng cùng quan tâm đến nước sạch.

Sự kết nối này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh những vấn đề liên quan đến nước ngày càng đòi hỏi cần có cách tiếp cận liên ngành. Ngày nay, không thể chỉ giải quyết câu chuyện nước sạch bằng công nghệ nếu thiếu nhận thức của người sử dụng; đồng thời cũng khó tạo ra thay đổi lâu dài nếu chỉ có truyền thông mà thiếu những giải pháp phù hợp về khoa học và kỹ thuật.

Vì vậy, điểm đáng chú ý của chương trình "Đại sứ nước sạch" không đặt câu chuyện nước sạch trong phạm vi một lĩnh vực đơn lẻ mà có tính liên kết chức năng, thế mạnh của những tổ chức, đơn vị lại với nhau như: Nhà khoa học có tri thức, chuyên gia có kinh nghiệm, doanh nghiệp có công nghệ và giải pháp, nhà trường có chức năng giáo dục, các tổ chức xã hội có mạng lưới cộng đồng và người dân là chủ thể trực tiếp sử dụng và bảo vệ nguồn nước. Mỗi đơn vị có một vai trò khác nhau, nhưng có thể gặp nhau ở một mục tiêu chung đưa những giá trị về nước sạch đến gần hơn với cuộc sống.

Từ chuyên gia đến người sử dụng

Một trong những giá trị của mạng lưới “Đại sứ nước sạch” có thể nằm ở khả năng chuyển hóa tri thức chuyên môn thành thông tin mà cộng đồng có thể hiểu và sử dụng.

Một chuyên gia không chỉ cung cấp kiến thức cho đồng nghiệp, mà còn có thể giúp cộng đồng hiểu đúng hơn về một vấn đề. Một doanh nghiệp công nghệ không chỉ cung cấp sản phẩm, mà có thể góp phần phổ biến kiến thức về cách sử dụng giải pháp đúng mục đích.

Một nhà giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức trong lớp học, mà còn có thể hình thành cho thế hệ trẻ ý thức về giá trị của nguồn nước. Và một người dân khi tiếp nhận được thông tin đáng tin cậy có thể trở thành người tiếp tục chia sẻ thông tin đó với gia đình và cộng đồng. Như vậy, quá trình lan tỏa không nhất thiết đi theo một chiều từ chuyên gia xuống cộng đồng mà nó có thể trở thành một mạng lưới tương tác hai chiều. Trong đó tri thức được chia sẻ, kinh nghiệm thực tế được phản hồi và những vấn đề của cộng đồng tiếp tục đặt ra những yêu cầu mới cho chuyên gia, doanh nghiệp và các tổ chức.

Vai trò công nghệ và trách nhiệm của các đơn vị phối hợp

Trong lĩnh vực nước sạch, công nghệ đóng vai trò quan trọng. Tuy nhiên, một giải pháp công nghệ chỉ phát huy giá trị khi được sử dụng đúng, phù hợp với điều kiện thực tế và được cộng đồng hiểu đúng về khả năng cũng như giới hạn của nó. Điều này đặt ra yêu cầu đối với cả người cung cấp giải pháp và người sử dụng.

Đối với doanh nghiệp, truyền thông về sản phẩm và công nghệ cần đi cùng trách nhiệm cung cấp thông tin minh bạch, tránh đưa những vấn đề khoa học phức tạp thành những thông điệp đơn giản hoặc đề cao quá mức cần thiết.

Đối với chuyên gia, việc phổ biến kiến thức cần bảo đảm tính chính xác, dễ hiểu và có căn cứ khoa học. Đối với cộng đồng, việc tiếp nhận thông tin cũng cần có sự chủ động, chọn lọc tránh tin vào những thông điệp thiếu cơ sở khoa học, công nghệ xử lý hay tác động đối với sức khỏe. Khi tri thức được đặt cùng trách nhiệm, công nghệ mới thực sự trở thành công cụ phục vụ cộng đồng.

Vai trò của “đại sứ” trong việc lan tỏa tri thức

Theo định hướng của chương trình, “Đại sứ nước sạch” có thể được nhìn nhận như một điểm kết nối giữa những người có tri thức, kinh nghiệm và nguồn lực với cộng đồng. Điều đó cũng làm rõ hơn ý nghĩa của “đại sứ”. Đại sứ không nhất thiết phải là người nổi tiếng. Đại sứ cũng không nhất thiết phải là một chuyên gia hàng đầu trong mọi lĩnh vực. Quan trọng hơn, đó là người có nhận thức đúng, có tinh thần trách nhiệm và sẵn sàng chia sẻ những giá trị tích cực về nước sạch với cộng đồng.

Một chuyên gia có thể là đại sứ bằng tri thức. Một doanh nhân có thể là đại sứ bằng trách nhiệm xã hội. Một người trẻ có thể là đại sứ bằng hoạt động cộng đồng. Một gia đình có thể là đại sứ bằng những thói quen sử dụng nước có trách nhiệm... Từ những vai trò khác nhau ấy, chương trình có thể tạo nên một mạng lưới đa dạng nhưng cùng hướng về một giá trị chung.

Một thách thức lớn của truyền thông cộng đồng là khoảng cách giữa “biết” và “làm”. Nhiều người có thể biết nước sạch quan trọng, nhưng từ nhận thức đó đến việc thay đổi hành vi vẫn cần những thông tin cụ thể, những mô hình phù hợp và sự khuyến khích thường xuyên. Vì vậy, truyền thông về nước sạch không nên chỉ dừng ở việc đưa ra khẩu hiệu.

Cần tạo ra những nội dung mà người dân có thể hiểu; những hoạt động mà cộng đồng có thể tham gia; những câu chuyện thực tế để mọi người nhìn thấy ý nghĩa của hành động; và những mạng lưới để các cá nhân, tổ chức có thể cùng chia sẻ kinh nghiệm. Đó chính là quá trình: Tri thức → nhận thức → hành động → lan tỏa. Nếu thiếu một mắt xích, thông điệp khó tạo ra tác động lâu dài.

Xây dựng một cộng đồng cùng chia sẻ giá trị

Với “Đại sứ nước sạch”, mục tiêu cuối cùng vì thế không nên chỉ được đo bằng số lượng người biết đến chương trình hay số lượng biểu tượng được sử dụng. Điều quan trọng hơn là chương trình có thể tạo ra một cộng đồng cùng chia sẻ những giá trị tích cực về nước sạch, trong đó mỗi thành viên có khả năng đóng góp theo cách riêng của mình.

Một cộng đồng như vậy không chỉ lan tỏa thông tin từ một trung tâm đến nhiều người, mà tạo ra khả năng mỗi người trở thành một điểm lan tỏa mới. Từ chuyên gia đến doanh nghiệp. Từ doanh nghiệp đến người tiêu dùng. Từ nhà trường đến học sinh. Từ gia đình đến cộng đồng và từ một hành động nhỏ của mỗi cá nhân đến những thay đổi lớn hơn trong nhận thức xã hội.