Văn Miếu - Quốc Tử Giám: "Đánh thức" nguồn lực di sản trong dòng chảy sáng tạo

Theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW, việc phát huy giá trị Văn Miếu - Quốc Tử Giám cũng cần được nhìn nhận trong mối quan hệ giữa bảo tồn, sáng tạo và phát triển. Khi không gian di sản trở thành nơi gặp gỡ của nghệ thuật, công nghệ, thời trang, thư pháp, âm nhạc và các hoạt động trải nghiệm, di sản được trao thêm những phương thức để hiện diện trong đời sống; đồng thời tạo ra giá trị mới cho du lịch văn hóa và công nghiệp văn hóa Thủ đô.

Thời gian qua, đến với Văn Miếu - Quốc Tử Giám, du khách được trải nghiệm không gian văn hóa tiêu biểu của Thủ đô, trong đó nổi bật là Khuê Văn Các - biểu tượng văn hóa, văn hiến lâu đời của Hà Nội, được Tổng trấn Nguyễn Văn Thành cho xây dựng năm 1805. Năm 1999, Khuê Văn Các chính thức trở thành biểu tượng của Hà Nội. Ngoài ra, Văn Miếu còn lưu giữ 82 bia Tiến sĩ được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới và được Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia.

Hiện nay, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã trở thành điểm đến hấp dẫn của Hà Nội, mỗi năm đón hàng triệu lượt du khách. Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám Lê Xuân Kiêu cho biết, cùng với công tác bảo tồn và phục dựng các công trình trọng điểm, khu di tích đang từng bước đổi mới để không chỉ là nơi lưu giữ giá trị di sản ngàn năm mà còn trở thành không gian văn hóa sáng tạo hấp dẫn. Qua đó góp phần phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô theo đúng tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Nghị quyết 02-NQ/TW về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới.

Ngoài việc đón khách tham quan di tích, mỗi năm Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức hàng trăm sự kiện văn hóa, hội thảo, tọa đàm, thúc đẩy hoạt động sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa. Không gian Hồ Văn, Vườn Giám sau khi được cải tạo trở thành nơi diễn ra nhiều sự kiện văn hóa sáng tạo hấp dẫn, thu hút đông đảo cộng đồng sáng tạo trẻ và người dân, du khách đến thụ hưởng.

Đặt trong yêu cầu phát triển công nghiệp văn hóa, những không gian giàu giá trị lịch sử có thể được sáng tạo thành sản phẩm, không gian trải nghiệm thông qua phương thức và cách thể hiện mới để thu hút sự quan tâm của người dân. Và, Văn Miếu - Quốc Tử Giám hội tụ những điều kiện ấy. Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II với chủ đề “Dòng chảy di sản - Heritage Flow” (từ 11 - 20/9) vì thế mở ra một cơ hội để tiềm năng ấy được khai thác và phát triển, góp phần giúp di sản tiếp tục được trao truyền, lan tỏa trong thời kỳ mới.

Đáng chú ý, chuỗi hoạt động tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong khuôn khổ Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II là sự đa dạng của các ngôn ngữ sáng tạo.

Tại không gian Hồ Văn, trưng bày “Nét Hà Thành” diễn ra từ 11-19/9 kể câu chuyện về sự biến chuyển của tà áo dài qua các thời kỳ. Không chỉ là một trang phục truyền thống, áo dài còn là một phần ký ức văn hóa và đời sống của người Hà Nội, phản ánh sự thay đổi tinh tế của thẩm mỹ, phong cách và nhịp sống qua từng giai đoạn. Thông qua không gian trưng bày, những dáng áo, chất liệu và phong cách áo dài được tái hiện, kể lại câu chuyện về nét thanh lịch Hà Thành và sức sống của trang phục truyền thống trong đời sống đương đại. Đặc biệt, không gian trải nghiệm tại Hồ Văn mang đến sự kết hợp giữa nét cổ kính của di sản và tính tương tác hiện đại, để mỗi bước khám phá không chỉ là ngắm nhìn mà còn là một cách cảm nhận văn hóa Hà Nội.

Nếu áo dài đưa người xem đến với câu chuyện về thẩm mỹ và đời sống, hoạt động “Nét Kinh Kỳ - Tranh & Tượng” (12-19/9) lại mở một cuộc đối thoại giữa nghệ thuật đương đại với di sản Thăng Long - Hà Nội. Những tác phẩm hội họa và điêu khắc mang đến những góc nhìn khác nhau về con người, vẻ đẹp và sự chuyển động của Thủ đô. Khi nghệ thuật đương đại đặt trong không gian Văn Miếu đã tạo nên sự kết nối giữa những giá trị được trao truyền qua thời gian với những cách biểu đạt mới.

Cùng với đó, một lớp giá trị văn hóa khác được mở ra qua hoạt động “Nhất Trống - Tiếng vang Di sản” (14-19/9) đưa công chúng đến với thế giới của những chiếc trống truyền thống - nơi mỗi nhịp trống vang lên đều mang theo câu chuyện về văn hóa và nghi thức sinh hoạt cộng đồng. Không gian trưng bày giới thiệu những bộ trống truyền thống đặc sắc, được tuyển chọn từ các làng nghề và nghệ nhân tiêu biểu: trống Đọi Tam (miền Bắc), nghệ nhân Đặng Minh Tâm (Tây Nguyên) và Long An (miền Nam). Từ kỹ thuật chế tác, chất liệu đến âm thanh, mỗi bộ trống mang một sắc thái riêng, góp phần tạo nên bức tranh đa dạng của văn hóa Việt Nam. Không chỉ để ngắm nhìn, “Nhất Trống – Tiếng vang Di sản” còn là dịp để công chúng cảm nhận sức sống của một loại hình thủ công truyền thống và khám phá cách những giá trị văn hóa tiếp tục được gìn giữ, lưu truyền qua các thế hệ.

Trong khi đó, hoạt động “Nét chữ An nhiên” (15-19/9) mang đến không gian thưởng lãm, trải nghiệm và giao lưu với nghệ thuật thư pháp đến từ các câu lạc bộ thư pháp uy tín trên toàn quốc, đồng thời kết hợp trình diễn thư pháp sống động, giao lưu cùng các nhà thư pháp hàng đầu và hòa tấu âm nhạc dân tộc sâu lắng.

Diễn ra tại Vườn Giám, chương trình nghệ thuật đặc sắc “Khai Văn” vào 19h30 ngày 12/9 sẽ đưa khán giả trở về với những giá trị của truyền thống hiếu học và triết lý Đạo học Việt Nam. “Khai Văn” không chỉ là câu chuyện về học vấn, mà còn là hành trình khai tâm – khai trí – khai chí và khai nghiệp, để con người học cách làm người vừa tài đức, vừa có ý chí làm nên nghiệp lớn; từ đó nuôi dưỡng tinh thần cống hiến cho gia đình, cộng đồng và xã hội. Qua 5 trụ cột Khai Tâm – Khai Trí – Khai Chí – Khai Nghiệp – Khai Sáng, chương trình gửi gắm thông điệp về giá trị của tri thức, lý tưởng và trách nhiệm trong hành trình phát triển mỗi cá nhân và cộng đồng.

Và tại Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II năm 2026, mapping Quốc Tử Giám “Trường Đại học đầu tiên” diễn ra tại không gian di sản ngày 16/9 lại đưa công nghệ vào câu chuyện lịch sử, giáo dục và văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Sự kết hợp giữa di sản và công nghệ cho thấy một hướng đi ngày càng quan trọng trong phát triển sản phẩm văn hóa: công nghệ không thay thế giá trị nguyên bản của di tích mà trở thành phương tiện giúp câu chuyện di sản được kể trực quan, hấp dẫn và phù hợp với thói quen tiếp nhận của công chúng hôm nay.

Từ áo dài, mỹ thuật, thư pháp, trống truyền thống đến công nghệ mapping, các hoạt động tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho thấy một cách tiếp cận đa lớp, trong đó công chúng không chỉ đến xem một chương trình đơn lẻ mà có thể trở lại nhiều lần để trải nghiệm những lát cắt khác nhau của di sản.

Nhìn từ chuỗi hoạt động tại Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II, câu chuyện của Văn Miếu - Quốc Tử Giám rộng hơn việc tổ chức thành công một sự kiện văn hóa. Điều đáng quan tâm là cách di tích có thể tham gia vào quá trình hình thành một hệ sinh thái sáng tạo của Thủ đô.

Một không gian di sản khi được kết nối với thời trang có thể tạo ra câu chuyện về văn hóa và thiết kế; kết nối với hội họa, điêu khắc có thể mở ra những góc nhìn mới về Hà Nội; kết nối với nghề thủ công giúp đưa sản phẩm của nghệ nhân đến gần công chúng; kết nối với thư pháp và âm nhạc tạo nên những trải nghiệm văn hóa giàu bản sắc; còn công nghệ giúp những câu chuyện lịch sử tìm được phương thức biểu đạt mới.

Từ biểu tượng của truyền thống hiếu học, Văn Miếu - Quốc Tử Giám đang từng bước được định vị như một không gian văn hóa có khả năng kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối di sản với sáng tạo và Hà Nội với công chúng trong nước, quốc tế. Đây cũng là hướng đi phù hợp với mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành trung tâm sáng tạo, phát huy lợi thế về di sản và bản sắc để hình thành những sản phẩm văn hóa đặc trưng, góp phần hiện thực hóa mục tiêu “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo - Hội nhập - Kết nối” mà Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội đặt ra./.