Hành lang pháp lý để Hà Nội đẩy nhanh đầu tư xây dựng đường sắt đô thị

1. Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới đã xác định hạ tầng là trục xương sống của phát triển, giữ vai trò dẫn dắt tổ chức không gian và phân bổ các hoạt động kinh tế - xã hội. Ưu tiên phát triển đồng bộ kết cấu hạ tầng giao thông, nhất là hạ tầng giao thông kết nối các vùng động lực, các hành lang phát triển của Thủ đô, kết nối nội vùng và liên vùng. Đầu tư xây dựng nhanh hệ thống đường sắt đô thị, phấn đấu đến năm 2030 hoàn thành khoảng 100km; từng bước làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực đầu tư, quản lý và vận hành (đến năm 2030 làm chủ khoảng 50% khối lượng công việc; đến năm 2050 cơ bản làm chủ toàn bộ).

Trong khi đó, Chương trình hành động số 01-CTr/TU ngày 29/11/2025 của Thành ủy Hà Nội về thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVIII, nhiệm kỳ 2025 – 2030 đặt mục tiêu hoàn thành, khai thác đoạn ngầm tuyến đường sắt đô thị Nhổn - ga Hà Nội; hoàn thành hơn 100km đường sắt đô thị (hoàn thành 5 tuyến, đoạn tuyến): tuyến Thăng Long - Nội Bài; tuyến đường sắt đô thị số 5 (Văn Cao - Hòa Lạc); tuyến đường sắt đô thị số 3 đoạn ga Hà Nội - Yên Sở (Hoàng Mai).

Chương trình hành động số 01-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội cũng đặt mục tiêu trước năm 2030 khởi công các tuyến đường sắt đô thị: Tuyến 1 (Ngọc Hồi - Yên Viên - Như Quỳnh); Tuyến 2A kéo dài (Hà Đông - Xuân Mai); Tuyến 4 (Mê Linh - Sài Đồng - Liên Hà); Tuyến 6 (Nội Bài - Ngọc Hồi); Tuyến 7 (Mê Linh - Hà Đông); Tuyến 8 (Sơn Đồng - Mai Dịch - Vành đai 3 - Lĩnh Nam - Dương Xá).

Theo UBND thành phố Hà Nội, trong thực tế triển khai, mặc dù dự án 5 tuyến đường sắt đô thị khởi công ngày 22/6/2026 đã áp dụng đồng thời các cơ chế đặc thù quy định tại Nghị quyết số 258/2025/QH15 và Nghị quyết số 188/2025/QH15 của Quốc hội. Tuy nhiên, xét quy mô, tính chất đặc biệt quan trọng và phức tạp của dự án và việc áp dụng hình thức hợp đồng turnkey (hợp đồng chìa khóa trao tay) hiếm có tiền lệ áp dụng đối với các dự án đầu tư công cũng như đáp ứng yêu cầu về tiến độ thực hiện rất khẩn trương theo chỉ đạo của Trung ương, Thành ủy, UBND thành phố.

Đây là nhiệm vụ quan trọng, thể hiện quyết tâm của Thành phố Hà Nội cũng như yêu cầu cao về tiến độ, tổ chức thực hiện và tính đồng bộ với hệ thống đường sắt đô thị và các đại dự án khác. Qua đó đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với vai trò, trách nhiệm và năng lực tổ chức thực hiện của thành phố, đồng thời thể hiện quyết tâm của Hà Nội trong việc chủ động tiếp nhận và thực hiện các nhiệm vụ lớn về phát triển hạ tầng đường sắt.

UBND Thành phố Hà Nội nhấn mạnh thêm, thực tiễn triển khai cho thấy các cơ chế hiện hành đã tạo chuyển biến rõ rệt về tiến độ chuẩn bị và thực hiện dự án, thành phố đã từng bước tổ chức triển khai đồng thời nhiều dự án đường sắt đô thị. Tuy nhiên, quá trình thực hiện vẫn phát sinh một số vấn đề liên quan đến trình tự, thủ tục đầu tư, lựa chọn nhà thầu, hợp đồng chìa khóa trao tay, khảo sát, thiết kế, quản lý chi phí, giải phóng mặt bằng, huy động vốn và phối hợp giữa các cơ quan, địa phương.

Do đó, việc HĐND Thành phố Hà Nội ban hành nghị quyết thí điểm các cơ chế, chính sách mới là cần thiết nhằm tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý, tạo điều kiện để Hà Nội chủ động, linh hoạt trong tổ chức thực hiện các dự án đường sắt đô thị; rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, đẩy nhanh tiến độ thực hiện, từng bước hình thành hệ thống đường sắt đồng bộ, hiện đại, phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới và các quy định của Luật Thủ đô 2026.

2. Dự thảo nghị quyết quy định thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư xây dựng một số tuyến đường sắt đô thị trên địa bàn thành phố Hà Nội gồm 4 Chương với 16 Điều và 1 Phụ lục, vừa được HĐND Thành phố Hà Nội khóa XVII thông qua tại kỳ họp thứ bảy. Trong đó, dự thảo nghị quyết xác định nhà thầu chiến lược và quy định về trách nhiệm của nhà thầu chiến lược. Dự thảo định nghĩa và quy định các tiêu chí để xác định nhà thầu chiến lược, đồng thời quy định về các trách nhiệm yêu cầu nhà thầu chiến lược phải cam kết bảo đảm khả năng thực hiện hợp đồng chìa khóa trao tay đối với các dự án đường sắt đô thị có quy mô lớn, tính chất phức tạp.

Bên cạnh đó, nghị quyết cho phép Thành phố Hà Nội chủ động cân đối, huy động và bố trí vốn từ ngân sách Trung ương, ngân sách thành phố, vốn vay và các nguồn hợp pháp khác; bố trí vốn qua nhiều kỳ kế hoạch, sử dụng dự phòng, ứng trước dự toán và kết dư ngân sách.

Đối với nhiệm vụ thực hiện dự án và giá trị hợp đồng chìa khóa trao tay, dự thảo nghị quyết quy định nội dung nhiệm vụ thực hiện dự án do chủ đầu tư lập, UBND Thành phố Hà Nội phê duyệt. Giá hợp đồng tại thời điểm ký kết xác định trên cơ sở sơ bộ nhu cầu vốn tại nhiệm vụ thực hiện dự án, sau đó được điều chỉnh theo tổng mức đầu tư tại báo cáo nghiên cứu khả thi được duyệt. Đồng thời quy định trình tự ký kết hợp đồng chìa khóa trao tay với nhà thầu chiến lược.

Dự thảo nghị quyết cũng giao UBND cấp xã chủ trì thực hiện giải phóng mặt bằng, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, di chuyển hạ tầng, rà phá bom mìn trên cơ sở nhiệm vụ dự án và phương án tuyến, vị trí công trình theo tuyến 1/500, quy hoạch chi tiết, tổng mặt bằng. Việc thực hiện được triển khai theo nguyên tắc quy hoạch được duyệt đến đâu triển khai ngay đến đó nhằm đảm bảo tiến độ chung của dự án.

Đáng chú ý, dự thảo nghị quyết quy định về chuyển giao công nghệ và chuyển đổi số, dữ liệu và nền tảng số. Trong đó, tăng cường tỷ lệ nội địa hóa, chuyển giao công nghệ, phấn đấu làm chủ công nghệ để phát triển hệ thống đường sắt đô thị của Hà Nội trong tương lai. Khuyến khích nhà thầu chiến lược chủ động tiếp nhận chuyển giao công nghệ và làm chủ trong nội địa hóa sản xuất, hướng tới việc tiếp nhận, nội địa hóa và làm chủ công nghệ thực chất, bảo đảm việc chủ động trong công tác vận hành, bảo trì, bảo dưỡng, sửa chữa, thay thế đối với các dự án đường sắt đô thị thuộc phạm vi điều chỉnh của nghị quyết.

Đối với yêu cầu về chuyển đổi số, dự thảo nghị quyết yêu cầu về việc số hóa toàn bộ vòng đời dự án; áp dụng mô hình thông tin công trình; cơ chế khuyến khích áp dụng các công nghệ trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, phân tích dữ liệu và các công nghệ số tiên tiến trong thiết kế, thi công, quản lý tài sản, vận hành, bảo trì và bảo đảm an toàn đường sắt. Hợp đồng với nhà thầu chiến lược phải bảo đảm quyền làm chủ dữ liệu, giao diện kết nối của thành phố để không phụ thuộc vào nhà cung cấp độc quyền.

Ngoài ra, dự thảo nghị quyết còn có các quy định về cơ chế mở rộng, điều chỉnh, bổ sung dự án trong phụ lục để áp dụng cơ chế, chính sách nghị quyết thí điểm, theo nhu cầu phát triển của thành phố, HĐND thành phố quyết định việc điều chỉnh, bổ sung dự án được áp dụng nghị quyết…/.