Đạm Phương - chân dung một nữ trí thức tiên phong đầu thế kỷ XX

Đạm Phương nữ sử sinh năm 1881 tại Huế, tên khai sinh là Nguyễn Phúc Đồng Canh. Bà là con gái của hoàng tử Nguyễn Phúc Miên Triện (1833-1905), cháu nội vua Minh Mạng, chắt của vua Gia Long. Xuất thân từ hoàng tộc nhưng sớm lựa chọn con đường dấn thân vào đời sống xã hội và báo chí, bà lấy hiệu “Đạm Phương nữ sử” khi bước vào hoạt động viết báo - bút danh sau này trở thành tên gọi gắn liền với sự nghiệp trí thức của bà trong lịch sử văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Không chỉ được biết đến với tư cách một nữ trí thức xuất thân hoàng tộc, Đạm Phương còn là người mẹ của Hải Triều Nguyễn Khoa Văn - nhà lý luận văn nghệ Mác-xít nổi tiếng; đồng thời là bà nội của Nguyễn Khoa Điềm - nhà thơ lớn, nguyên Bộ trưởng Bộ Văn hóa Thông tin (1996-2002). Qua các thế hệ, gia đình Đạm Phương trở thành một dòng chảy đặc biệt, kết nối truyền thống trí thức Nho học với tư tưởng cách mạng và văn hóa hiện đại.

Trong sự nghiệp báo chí và hoạt động xã hội, Đạm Phương nữ sử cộng tác với nhiều tờ báo lớn ở cả Bắc - Trung - Nam Kỳ như Nam phong, Lục tỉnh tân văn, Hữu thanh, Trung Bắc tân văn, Thực nghiệp dân báo, Phụ nữ tân văn, Tiếng dân… Trên các diễn đàn báo chí ấy, bà đặc biệt quan tâm đến giáo dục phụ nữ, thực nghiệp của nữ giới, quyền sống và vị thế xã hội của người phụ nữ. Những bài viết của Đạm Phương thể hiện một tư duy tiến bộ hiếm có trong bối cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX, khi vấn đề nữ học và nữ quyền còn bị xem nhẹ hoặc đặt ngoài trung tâm của đời sống xã hội.

Năm 1926, tại Huế, Đạm Phương nữ sử sáng lập và giữ cương vị Hội trưởng Nữ công học hội - một trong những tổ chức phụ nữ đầu tiên của Việt Nam. Sự ra đời của Nữ công học hội đánh dấu một bước chuyển quan trọng của phong trào phụ nữ và tư tưởng nữ quyền ở nước ta đầu thế kỷ XX. Trong vai trò người tổ chức và dẫn dắt, Đạm Phương đã nâng đỡ, dìu dắt hàng trăm thiếu nữ và con em trí thức tham gia học tập, sinh hoạt, hướng tới một đời sống xã hội mới. Bà cũng được xem là người mẹ, người bà tinh thần của nhiều chiến sĩ cách mạng thuộc thế hệ cộng sản đầu tiên ở Thừa Thiên Huế.

Chính lý tưởng vì dân, vì nước và vì sự tiến bộ của xã hội đã giúp Đạm Phương vượt ra khỏi khuôn mẫu “phong cách mệ” truyền thống, để bước vào đời sống công chúng với tư cách một nhà báo, nhà hoạt động xã hội và một nữ trí thức tiêu biểu của Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Cuốn sách “Đạm Phương - Nàng Công nữ buổi giao thời” gồm 3 chương, tương ứng với ba chặng đường đời và tư tưởng của Đạm Phương nữ sử. Chương I theo dấu hành trình từ bối cảnh xuất thân, tuổi ấu thơ tại Dẫn Khiêm Sơn, môi trường giáo dưỡng truyền thống, đến quá trình trưởng thành, lập gia đình và hình thành nhân cách trí thức. Chương II tập trung vào giai đoạn Đạm Phương dấn thân “trường văn trận bút”, hiện lên với tư cách một nhà báo viết về nữ học, thực nghiệp, đối nhân xử thế của phụ nữ, đồng thời là một nhà hoạt động xã hội đối thoại giữa tư tưởng Đông - Tây. Chương III mở rộng góc nhìn sang tầm ảnh hưởng của Đạm Phương đối với các thế hệ nữ trí thức sau này, sự hình thành các mạng lưới nữ học - nữ quyền, vai trò của bà trong lịch sử văn hóa, giáo dục và phong trào phụ nữ Việt Nam, cũng như những đánh giá, vinh danh bà trong bối cảnh hiện đại và quốc tế. Đạm Phương nữ sử được đặt trong dòng chảy rộng hơn của lịch sử tư tưởng nữ quyền và nữ trí thức ở châu Á đầu thế kỷ XX.

Lựa chọn phương pháp viết tiểu sử khách quan, kết hợp phân tích - diễn giải, dựa trên hệ thống tư liệu lịch sử, báo chí và trước tác, tác giả Nguyễn Thị Bích Hậu đã dựng lên chân dung một nữ trí thức có nền tảng văn hóa truyền thống sâu dày, đồng thời tiếp nhận tư tưởng mới bằng tinh thần tỉnh táo, chọn lọc và độc lập. Đạm Phương hiện lên vừa là một nhà văn, nhà báo tiên phong, vừa là một nhà hoạt động xã hội năng nổ, kiên trì, làm việc trong những giới hạn khắc khe của xã hội đương thời.

Cuốn sách cho thấy các hoạt động của Đạm Phương trong lĩnh vực báo chí, văn chương, nữ học, giáo dục trẻ em và tổ chức cộng đồng vì phụ nữ không phải là những nỗ lực rời rạc, mà tạo thành một hệ thống tư tưởng nhất quán, hướng tới xây dựng hình ảnh người phụ nữ mới: có tri thức, có nghề nghiệp, có năng lực tự chủ, có vị thế xã hội và có tiếng nói.

“Đạm Phương - Nàng Công nữ buổi giao thời” vì thế là một cuốn tiểu sử có giá trị, giúp bạn đọc hiểu rõ hơn những nỗ lực bền bỉ, thầm lặng nhưng mang tính nền tảng của phụ nữ Việt Nam trong quá trình hiện đại hóa đất nước. Sách dành cho những người quan tâm đến Đạm Phương nữ sử, độc giả yêu lịch sử văn hóa - xã hội, cũng như những ai muốn tìm hiểu về nguồn gốc của các phong trào nữ quyền, nữ học và trí thức nữ tại Việt Nam. Như nhận định của nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân trong Lời giới thiệu cuốn sách: “Với cuốn sách này, tôi nghĩ tác giả Nguyễn Thị Bích Hậu đã viết thành công một thiên tiểu sử vốn không hề dễ viết”./.