Yếu tố ảnh hưởng sự hấp thu thuốc ở đường tiêu hóa

Sự hấp thu của thuốc tại đường tiêu hoá là  một quá trình hết sức phức tạp, bao gồm nhiửu giai đoạn và  có sự tham gia của nhiửu yếu tố. Sau khi thuốc được đưa và o đường tiêu hoá, các phân tử­ thuốc sẽ được phóng thích, trộn lẫn và o trong dịch tiêu hoá và  được vận chuyển trong ống tiêu hoá. Một phần thuốc sẽ tiếp xúc với niêm mạc đường ruột và  được hấp thu và o máu, phần còn lại sẽ tiếp tục vận chuyển trong ống tiêu hoá cùng với các thà nh phần hữu hình ở đây và  tiếp tục được hấp thu ở những vị trí khác.

Các đặc tính của thuốc có ảnh hưởng lớn đến sự hấp thu là  trạng thái vật lý (dung dịch, hỗn dịch hay dạng viên), khả năng tan trong nước và  trong mỡ, kích thước phân tử­ và  mức độ phân ly, độ toan kiửm (pH) cũng như nồng độ thuốc ở vị trí hấp thu. Thuốc ở dạng dung dịch nước thường dễ hấp thu hơn so với dạng dầu, hỗn dịch hoặc dạng viên. Những thuốc dạng viên có tốc độ phân rã chậm có thể gây giảm khả năng hấp thu, đặc biệt là  những thuốc ít tan trong nước. Do hầu hết các thuốc được hấp thu ở đường tiêu hoá theo cơ chế khuếch tán thụ động nên những thuốc không ion hoá và  có ái tính cao với lipid thường dễ được hấp thu. Các thuốc dạng viên để được hấp thu cần phải được hoà  tan trước tiên. Những thuốc có khả năng hoà  tan kém hoặc có tính ion hoá cao sẽ có thời gian tiếp xúc với niêm mạc ruột ngắn và  sẽ ít được hấp thu. Một số thuốc có thể bị giảm khả năng hấp thu do tham gia và o các phản ứng hoá học như tạo thà nh phức hợp (giữa tetracyclin và  các ion kim loại), bị thủy phân bởi dịch tiêu hoá (như penicillin và  chloramphenicol), liên hợp với tế bà o thà nh ruột (như isoproterenol) hoặc hấp thụ các thuốc khác (như digoxin và  cholestyramine)... Uống nhiửu nước đồng thời với thuốc có thể là m tăng đáng kể khả năng hấp thu với những thuốc có khả năng tan nhanh trong nước.

Vai trò của dạ dà y

Diện tích niêm mạc dạ dà y tương đối lớn nhưng do có lớp dịch nhầy khá dà y ở trên bử mặt và  thời gian tiếp xúc với thuốc ngắn nên rất ít loại thuốc được hấp thu ở đây. Tuy nhiên, hầu hết các thuốc đửu được lưu giữ và  phân rã ở dạ dà y, chuyển thà nh dạng dung dịch trước khi vận chuyển xuống ruột non là  nơi mà  thuốc sẽ được hấp thu phần lớn. Vì lý do nà y, khả năng co bóp và  đẩy thuốc của dạ dà y có vai trò hết sức quan trọng đối với cả tốc độ và  mức độ hấp thu của thuốc. Dạ dà y trống rỗng thường có nhu động mạnh, nên nếu uống thuốc và o lúc đói thì tốc độ hấp thu cũng được đẩy nhanh hơn nhưng có thể gây kích ứng dạ dà y. Một số loại thuốc (như lithium) hoặc các bệnh lý của dạ dà y như viêm loét dạ dà y, xơ cứng bì hệ thống... gây giảm nhu động và  khả năng co bóp của dạ dà y, từ đó có thể là m chậm tốc độ đẩy thuốc xuống ruột non. Ngược lại, các thuốc gây tăng nhu động dạ dà y như domperidone có thể là m tăng tốc độ hấp thu thuốc và o máu bất chấp đặc tính của thuốc.

Vai trò của ruột non

Ruột non là  nơi hấp thu thuốc chủ yếu của ống tiêu hoá do niêm mạc ruột có diện tích bử mặt lớn và  tế bà o có khả năng thấm cao, được cung cấp nhiửu máu. Khả năng hấp thu thuốc ở ruột non phụ thuộc và o nhu động, diện tích và  hoạt động chức năng của niêm mạc ruột và  các tuyến ngoại tiết, hoạt động của hệ thống mạch máu cũng như hệ vi khuẩn tại chỗ. Những trường hợp có giảm tưới máu cho ruột (như các trường hợp sốc) có thể gây ảnh hưởng đến khả năng hấp thu thuốc theo cơ chế khuếch tán thụ động. Hệ vi khuẩn đường ruột nếu bị rối loạn cũng có thể gây giảm khả năng hấp thu thuốc và  các chất dinh dườ¡ng. Thời gian vận chuyển trong ruột cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu của thuốc, đặc biệt là  các thuốc được hấp thu theo cơ chế vận chuyển chủ động (như các vitamin B), các thuốc hoà  tan chậm (như griseofulvin), hoặc những thuốc ít tan trong lipid (như một số loại kháng sinh). Những bệnh lý (như xơ cứng bì hệ thống...) gây giảm nhu động ruột cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu của nhiửu loại thuốc.

Ảnh hưởng của thức ăn

Nếu thuốc được uống và o sau bữa ăn thì thức ăn có thể gây ảnh hưởng không nhử đến khả năng hấp thu của thuốc. Thông qua nhiửu cơ chế khác nhau, thức ăn có thể là m chậm hoặc là m giảm sự hấp thu của khá nhiửu loại thuốc như alendronate, doxazosin, levodopa, atenolol... Những thức ăn chứa nhiửu lipid thường nổi ở bên trên nên chậm tống ra khửi dạ dà y hơn so với các thức ăn chứa nhiửu glucid và  protid. Các loại thuốc dưới dạng không ion hóa có ái tính cao với lipid, nếu được uống sau bữa ăn, có thể hòa tan trong lớp lipid của thức ăn và  do đó sẽ chậm được đưa xuống ruột và  cũng sẽ chậm được hấp thu và o máu. Ngoà i ra, thức ăn còn tạo thà nh rà o cản vật lý ngăn cản việc hoà  tan của thuốc và  sự tiếp xúc của thuốc với niêm mạc ruột hoặc tạo ra các liên kết và  các phản ứng hoá học với thuốc, từ đó, gây cản trở sự hấp thu của thuốc. Thức ăn còn có thể ảnh hưởng đến việc cung cấp máu cho niêm mạc ruột, từ đó gián tiếp ảnh hưởng đến khả năng hấp thu của thuốc. Bữa ăn chứa nhiửu protid là m tăng lượng máu đến ruột, trong khi lipid gây giảm lượng máu nà y. Tuy nhiên, thức ăn có thể là m tăng đáng kể sự hấp thu của nhiửu loại thuốc như clarithromycin, danazol, retinoid fenretinide, cefuroxime, Itraconazole... Cần lưu ý là  thức ăn đặc biệt ảnh hưởng lớn đến sự hấp thu của các dạng thuốc phóng thích chậm.