Từ quản lý đến “quản trị và kiến tạo” văn hóa Thủ đô Hà Nội

Nhìn vào thực tế, phương thức quản lý nhà nước về văn hóa những năm qua dù đạt nhiều thành tựu nhưng vẫn chưa khai thác hết tiềm năng, thế mạnh và giá trị của văn hóa Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội.

Cách tiếp cận truyền thống thường đặt Nhà nước vào vai trò bao quát tất cả, trong đó Nhà nước vừa là người ra chính sách, vừa là người tổ chức thực hiện, cung cấp dịch vụ và tài trợ tài chính. Điều này dẫn đến việc nguồn lực nhà nước luôn trong tình trạng dàn trải, “thiếu trước hụt sau”, trong khi các nguồn lực to lớn từ xã hội lại bị kìm hãm bởi những rào cản vô hình và hữu hình của cơ chế.

Chương trình hành động số 08-CTr/TU đã điểm đúng “nút thắt” này khi xác định nhiệm vụ đầu tiên và cốt lõi nhất là: Đổi mới tư duy, nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa. Tại Đại hội XIV của Đảng, Thành ủy Hà Nội cũng đã khẳng định “Hà Nội ấy văn hóa làm sức mạnh mềm, bảo tồn và phát huy truyền thống ngàn năm văn hiến, lấy con người Hà Nội làm trung tâm cùng với văn hóa Thăng Long - Hà Nội tạo lợi thế cạnh tranh khác biệt. Kết nối toàn cầu, xây dựng Hà Nội trở thành thành phố quốc tế, là nơi hội tụ của nhân tài, của nguồn vốn và tri thức quốc tế…”.

Trên tinh thần đó, Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội đã cụ thể hóa các giải pháp, đổi tư duy quản lý sang “quản trị và kiến tạo” về văn hóa. Đây là một bước tiến mang tính định hướng chiến lược. Thành phố Hà Nội không nhìn văn hóa thuần túy dưới góc độ bảo tồn thụ động hay phục vụ chính trị đơn thuần, mà đặt văn hóa vào trung tâm của sự phát triển bền vững.

Sự đổi mới mạnh mẽ này đòi hỏi các cấp quản lý cần hạn chế vào việc can thiệp sâu vào các hoạt động, chuyên môn của các tổ chức văn hóa, nghệ thuật. Thay vào đó, Nhà nước thực hiện đúng vai trò cốt lõi của mình: xây dựng hành lang pháp lý, tạo lập môi trường và bệ phóng để văn hóa Thủ đô được lan tỏa, khẳng định Thành phố Sáng tạo, Thành phố Vì hòa bình, tiến tới kết nối toàn cầu trong thời đại mới.

Bản chất của tư duy “kiến tạo” trong lĩnh vực văn hóa là Nhà nước không làm thay xã hội. Nhà nước tạo ra một hệ sinh thái minh bạch, công bằng và hấp dẫn để thu hút mọi thành phần kinh tế tham gia sáng tạo, phổ biến và thụ hưởng văn hóa. Điểm nhấn quan trọng trong phương thức quản lý mới mà Chương trình số 08 của Thành ủy Hà Nội hướng tới là việc thể chế hóa các chủ trương thành cơ chế, chính sách đặc thù.

Việc Luật Thủ đô 2024 (sửa đổi) được Quốc hội khóa XVI xem xét, thảo luận và dự kiến thông qua ngay tại kỳ họp thứ I (đợt 2), cùng với định hướng từ Chương trình Hành động số 08, chính là chiếc “chìa khóa” để tháo gỡ điểm nghẽn. Những bài toán khó như đối tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực văn hóa, nhượng quyền khai thác các thiết chế văn hóa, hay chính sách ưu đãi về thuế, đất đai cho các không gian sáng tạo... được đưa ra nghị trường Quốc hội với những giải pháp khả thi, cụ thể.

Khi phương thức quản lý chuyển từ “cấp phát” sang “đặt hàng”, từ “kiểm soát” sang “khuyến khích”, chúng ta sẽ thấy một bức tranh văn hóa Thủ đô hoàn toàn khác. Các doanh nghiệp, tập đoàn kinh tế tư nhân sẽ có đủ hành lang pháp lý và niềm tin để đổ vốn vào công nghiệp văn hóa. Những di sản văn hóa phi vật thể, những nhà máy cũ, những không gian công cộng sẽ phát triển hơn nữa bởi khối óc, trí tuệ của các nhà sáng tạo nội dung, các nghệ sĩ và nhà đầu tư, thay vì chờ đợi nguồn vốn ngân sách từ Nhà nước.

Bên cạnh đó, một phương thức quản lý hiện đại không thể thiếu vắng vai trò của công nghệ và các bộ tiêu chí đánh giá chuẩn xác. Sự đổi mới của Hà Nội còn thể hiện ở việc quyết tâm đưa chuyển đổi số vào sâu thẳm bộ máy quản lý văn hóa. Quản trị kiến tạo đòi hỏi sự minh bạch và dữ liệu thực tế.

Thay vì báo cáo thành tích qua số lượng các sự kiện được tổ chức hay số lượt người tham gia mang tính ước lệ, nền tảng quản trị mới sẽ đo lường hiệu quả thông qua sự đóng góp của văn hóa vào GRDP (mục tiêu 9% vào năm 2030), thông qua sự hài lòng của người dân về hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở, cũng như mức độ phủ sóng của các thương hiệu văn hóa Hà Nội trên bản đồ quốc tế.

Đồng thời, phương thức quản lý mới cũng đặt ra yêu cầu tái cơ cấu mạnh mẽ đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa. Đã qua rồi thời kỳ cán bộ văn hóa chỉ cần biết tổ chức phong trào. Quản trị kiến tạo đòi hỏi những nhà quản lý am hiểu về kinh tế văn hóa, sở hữu tư duy của những nhà hoạch định chiến lược và có khả năng đối thoại, đồng hành cùng giới sáng tạo và doanh nghiệp.

Có thể khẳng định, cuộc chuyển mình từ “quản lý hành chính” sang “quản trị và kiến tạo” trong văn hóa là một bước tiến vượt bậc mà Chương trình Hành động số 08-Ctr/TU của Thành ủy Hà Nội. Thực hiện được nội dung này đòi hỏi sự dũng cảm phá bỏ những rào cản, thói quen tư duy cũ và sự rụt rè trước những cái mới. Tuy nhiên, với tầm nhìn và quyết tâm chính trị đã được khẳng định trong Chương trình Hành động số 08-CTr/TU, Hà Nội đang cho thấy một sự chủ động, tiên phong.

Chỉ khi Nhà nước thực sự đóng vai trò là “bà đỡ” mát tay, tạo ra một hệ sinh thái thể chế minh bạch và thông thoáng, những mạch ngầm văn hiến nghìn năm của Thăng Long - Hà Nội mới có thể tự do tuôn chảy, hội tụ và kết tinh thành sức mạnh vật chất to lớn, đưa Thủ đô tự tin bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Văn hóa từ đó được đặt ngang tầm với kinh tế, chính trị, xã hội trong chiến lược phát triển Hà Nội, giữ vai trò dẫn dắt phát triển, là trụ cột định hướng, là hệ điều tiết và thúc đẩy nguồn lực nội sinh quan trọng, góp phần bảo đảm phát triển nhanh, bền vững và nâng cao chất lượng cuộc sống Nhân dân Thủ đô./.