Đưa tri thức, công nghệ và văn hóa thành “hạt nhân” bứt phá của Thủ đô Hà Nội

Nơi đó, tri thức, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số cùng sự thăng hoa của các nguồn lực văn hóa và nhân lực chất lượng cao được đặt vào vị trí trung tâm, là chìa khóa để Hà Nội mở cánh cửa bứt phá, vươn mình trở thành một trung tâm sáng tạo dẫn dắt quốc gia và cạnh tranh trên trường quốc tế.

1. Trong suốt nhiều thập kỷ qua, mô hình tăng trưởng truyền thống đã đưa Hà Nội trở thành đầu tàu kinh tế của cả nước. Tuy nhiên, những điểm nghẽn về hạ tầng, áp lực gia tăng dân số, quỹ đất dần bó hẹp và cảnh báo về bẫy thu nhập trung bình đã đặt ra một bài toán cho việc hoạch định chính sách với Thủ đô. Chúng ta không thể tiếp tục giải quyết những vấn đề của tương lai bằng lăng kính và công cụ của quá khứ.

Nhận thức sâu sắc sự hữu hạn của các nguồn lực vật chất, Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị đã chỉ ra một con đường rất đúng đắn: phải đánh thức và khai thác tối đa nguồn tài nguyên vô hạn – đó là trí tuệ con người và hàm lượng chất xám trong mỗi sản phẩm, dịch vụ.

Đây không chỉ là sự thay đổi mang tính cách mạng sâu sắc về định hướng phân bổ nguồn lực, cách thức quản trị đô thị và tầm nhìn chiến lược dài hạn. Hà Nội được giao trọng trách không chỉ phát triển cho riêng mình, mà phải đóng vai trò là “cực tăng trưởng” cốt lõi, là bệ phóng tạo hiệu ứng lan tỏa, dẫn dắt cả vùng Đồng bằng sông Hồng và toàn bộ nền kinh tế quốc gia tiến vào kỷ nguyên kinh tế tri thức.

2. Trọng tâm then chốt nhất mà Nghị quyết 02-NQ/TW của Bộ Chính trị đề cập là việc xác lập tri thức, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực trung tâm để tạo đột phá về năng suất, chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh. Điều này xuất phát từ một thực tiễn không thể phủ nhận: trong nền kinh tế toàn cầu hóa hiện nay, giá trị thặng dư lớn nhất không còn nằm ở khâu gia công, lắp ráp hay khai thác đất đai, mà nằm ở khâu thiết kế, nghiên cứu phát triển (R&D) và làm chủ công nghệ lõi.

Để Hà Nội trở thành một trung tâm đổi mới sáng tạo, công nghệ số và dịch vụ giá trị cao, trước hết, tư duy quản lý kinh tế đô thị phải không còn sức ỳ của sự an toàn. Khoa học công nghệ không phải trực tiếp tham gia vào việc giải quyết các vấn đề “nóng” của thành phố như kẹt xe, ô nhiễm môi trường, quản lý lưới điện, đến y tế thông minh và giáo dục thông minh. Chuyển đổi số không đơn giản là việc số hóa văn bản giấy tờ, mà là việc tái cấu trúc toàn diện quy trình vận hành của bộ máy chính quyền, doanh nghiệp và xã hội dựa trên nền tảng dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) và vạn vật kết nối (IoT).

Khi Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu Thủ đô phải có các chính sách hỗ trợ đột phá hàng đầu khu vực, điều đó đồng nghĩa với việc chúng ta phải có những mô hình kinh tế mới, những cách làm chưa từng có tiền lệ. Một hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đúng nghĩa không chỉ cần các khu công nghệ cao, mà quan trọng hơn là một môi trường kinh doanh chấp nhận rủi ro, nơi các “kỳ lân” công nghệ được ươm mầm bằng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Hà Nội phải định vị mình là một “phòng thí nghiệm khổng lồ”, nơi các nhà khoa học, các doanh nhân công nghệ trong và ngoài nước có thể mang những ý tưởng táo bạo nhất đến để thử nghiệm và hiện thực hóa.

Việc định hướng phát triển các dịch vụ giá trị cao như tài chính số, logistics thông minh, công nghiệp bán dẫn, thiết kế vi mạch không chỉ giúp Hà Nội thoát khỏi sự cạnh tranh khốc liệt trong các ngành sử dụng nhiều lao động, mà còn thiết lập một vị thế không thể thay thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Sự tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo theo cấp số nhân, tạo ra những bước nhảy vọt về mặt năng suất lao động – tiêu chí quan trọng nhất để đo lường “sức khỏe” của một nền kinh tế tiến bộ. Chỉ khi đó, Thủ đô Hà Nội mới thực sự tạo ra sức bật để vượt ra khỏi biên giới quốc gia, vươn lên ngang tầm và cạnh tranh dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) thế hệ mới với các trung tâm công nghệ lớn của khu vực.

3. Điểm sáng suốt và mang tính biện chứng sâu sắc của Nghị quyết số 02-NQ/TW là việc kết hợp chặt chẽ giữa công nghệ với chiều sâu của nguồn lực văn hóa và nguồn nhân lực chất lượng cao. Trong chiến lược này, văn hóa và con người không chỉ là mục tiêu hướng tới, mà trực tiếp đóng vai trò là động lực trung tâm để vận hành nền kinh tế mới.

Hà Nội sở hữu một lợi thế, nền tảng mà không một địa phương nào, hay rất ít Thủ đô nào trên thế giới có được: sự hội tụ của một bề dày văn hiến ngàn năm và mạng lưới các viện nghiên cứu, trường đại học hàng đầu, nơi tập trung đội ngũ trí thức, nhà khoa học trình độ cao của cả nước.

Việc biến di sản văn hóa, những giá trị truyền thống thành nguyên liệu cho công nghiệp văn hóa chính là cách biến sức mạnh tinh thần thành sức mạnh vật chất. Khi nguồn lực văn hóa được khai thác đúng, hiệu quả và thương mại hóa thông qua công nghệ số từ du lịch thông minh, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn đến thiết kế sáng tạo, sẽ tạo ra những sản phẩm mang bản sắc và định vị thương hiệu Hà Nội, có khả năng sinh lời bền vững và không bao giờ bị cạn kiệt.

Để những động lực trên được triển khai hiệu quả, Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị đã chỉ ra yếu tố thể chế là điểm tựa then chốt. Sự sáng tạo cần một hành lang pháp lý thông thoáng để cất cánh; văn hóa cần cơ chế linh hoạt để khai thác, và nhân tài cần một môi trường trọng dụng xứng tầm để cống hiến. Nhìn thẳng vào thực tế thời gian qua, nhiều quy định pháp luật đang trở thành chiếc áo quá chật so với sự phát triển mạnh mẽ của Thủ đô. Chính vì vậy, việc thể chế hóa tinh thần của Nghị quyết số 02 là nhiệm vụ cấp bách. Chúng ta có thể thấy rõ nỗ lực này khi dự án Luật Thủ đô 2024 sửa đổi vừa được Quốc hội khóa XVI thông qua tại kỳ họp thứ nhất.

Dự án Luật Thủ đô 2024 sửa đổi đã quy định rõ cơ chế phân cấp, phân quyền triệt để cho Hà Nội. Từ việc cho phép Hà Nội chủ động ban hành các chính sách thu hút, đãi ngộ nhân tài vượt khung, cơ chế tài chính đặc thù để đầu tư mạnh tay cho R&D, cho đến việc áp dụng mô hình đối tác công – tư (PPP) trong lĩnh vực văn hóa, khoa học công nghệ.

Các thể chế vượt trội này đi vào thực tiễn, Hà Nội có đủ thẩm quyền và công cụ sắc bén để hiện thực hóa khát vọng trở thành trung tâm sáng tạo hàng đầu. Bởi lẽ, Hà Nội không thể thu hút chất xám quốc tế nếu chính còn rào cản về chính sách đãi ngộ; không thể bứt phá về công nghệ nếu việc giải ngân cho nghiên cứu còn nặng tính hành chính. Thể chế tốt chính là nam châm mạnh nhất hút mọi nguồn lực tinh hoa về với Thủ đô.

4. Bước vào kỷ nguyên mới, Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị như một “ngọn hải đăng” soi đường, định vị lại vị thế, tầm vóc và sứ mệnh của Thủ đô Hà Nội. Xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa trên tri thức, đổi mới sáng tạo và bản sắc văn hóa là con đường để Hà Nội bứt phá, vươn lên dẫn dắt quốc gia và ghi dấu ấn mạnh mẽ trên bản đồ khu vực.

Hành trình hiện thực hóa mục tiêu này chắc chắn sẽ đối mặt với không ít khó khăn, đòi hỏi sự kiên định trong tư duy, quyết liệt trong hành động và một tầm nhìn chiến lược của Hà Nội nói riêng, cũng như các cơ quan, ban ngành Trung ương nói chung.

Khi hệ sinh thái công nghệ số được ươm mầm trên mảnh đất ngàn năm văn hiến, nguồn nhân lực chất lượng cao được bồi đắp bởi những thể chế đột phá từ Luật Thủ đô 2024 sửa đổi, chúng ta hoàn toàn có quyền tin tưởng về một Hà Nội vừa gìn giữ trọn vẹn hồn cốt dân tộc, vừa vươn mình như một biểu tượng của trí tuệ, sáng tạo và sự thịnh vượng trong thế kỷ XXI./.