Tái hiện nạn đói năm 1945 từ ký ức và tư liệu lịch sử

Tác phẩm là kết tinh của hơn 30 năm khảo cứu của tác giả cùng cộng sự, với phương pháp tiếp cận liên ngành, kết hợp giữa sử liệu và điều tra xã hội học lịch sử. Sách dày hơn 700 trang, được chia làm bốn phần, sử dụng nguồn tư liệu phong phú từ ghi chép đương thời, các bài báo, truyền đơn, nghiên cứu học thuật, hồi ký cá nhân, đặc biệt là kết quả điều tra thực địa tại 19 điểm thuộc 8 tỉnh từng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi nạn đói.

Phần đầu cuốn sách giới thiệu những tư liệu đương thời của giai đoạn 1944–1945, phản ánh bối cảnh xã hội, chính trị và kinh tế Việt Nam khi đất nước bị giằng xé giữa sự thống trị tàn bạo của thực dân Pháp và phát xít Nhật. Các chính sách vơ vét thóc gạo, cưỡng ép trồng đay, cắt đứt tuyến vận tải lương thực, cộng với thiên tai, mất mùa đã đẩy hàng triệu người dân vào cảnh đói khát cùng cực. Những trang viết gợi lại khung cảnh tang tóc ở Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, Hà Nội... nơi xác người chất đống, trẻ con lang thang, người sống không còn sức chôn người chết.

Phần hai tập hợp các nghiên cứu, hồi ký được viết sau năm 1945 của nhà sử học Trần Huy Liệu, Trần Văn Giàu, nhà văn Tô Hoài, nhà giáo Lưu Văn Lăng, sử gia địa phương Lê Xuân Quang...... giúp người đọc cảm nhận sâu sắc hơn về thảm cảnh diễn ra trên diện rộng và mức độ tàn khốc của nạn đói. Những ký ức cá nhân trở thành tư liệu quý giá, bổ sung chiều sâu nhân văn cho các phân tích khoa học.

Phần ba là điểm nhấn của công trình khi giới thiệu kết quả điều tra thực địa tại các vùng nạn đói. Hàng trăm cuộc phỏng vấn, bảng hỏi định lượng và ghi chép thực tế đã cung cấp những con số chi tiết và hình ảnh chân thực về mức độ tổn thất tại từng xã, từng huyện. Có nơi, số người chết chiếm đến 40-50% dân số. Những câu chuyện về gia đình phải bán con, ăn xác người, về người mẹ chết đói bên bờ ruộng, bên cạnh là đứa con ngơ ngác tìm thức ăn, khiến người đọc không khỏi bàng hoàng và đau đớn. Tư liệu trong phần này không chỉ là con số thống kê, mà còn là tiếng gọi từ đáy sâu ký ức cộng đồng.

Phần cuối của sách trình bày các hoạt động hợp tác nghiên cứu giữa Việt Nam và Nhật Bản về nạn đói, từ đó góp phần làm rõ thêm các nguyên nhân, trách nhiệm và mối liên hệ quốc tế của thảm họa.

Một trong những giá trị nổi bật của cuốn sách là khả năng kết nối giữa lịch sử và hiện tại. Tác phẩm không hướng đến việc bi kịch hóa hay tuyên truyền một chiều mà để tư liệu tự lên tiếng, để những con số và câu chuyện thực tế nhắc nhở thế hệ hôm nay về cái giá của độc lập, tự do và cơm no áo ấm. Bên cạnh nỗi đau là ánh sáng của tình người, qua các phong trào "hũ gạo cứu đói", "mỗi người nhường một bữa ăn", những hoạt động phá kho thóc cứu dân của Việt Minh đã thể hiện lòng nhân ái và tinh thần đoàn kết trong thời khắc đen tối nhất.

Đọc “Sự thật về nạn đói năm 1945”, độc giả không chỉ hiểu sâu hơn về một chương bi thương trong lịch sử dân tộc mà còn cảm nhận được ý nghĩa lớn lao của khát vọng sống, của lòng yêu nước và tinh thần dân tộc. Cuốn sách không chỉ dành cho giới nghiên cứu lịch sử mà còn là tài liệu hữu ích cho giáo dục, báo chí, văn hóa, góp phần giữ gìn ký ức dân tộc và khơi dậy trách nhiệm với hiện tại và tương lai.

Ra mắt đúng vào dịp kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2/9, cuốn sách “Sự thật về nạn đói năm 1945” đã góp phần tri ân quá khứ đồng thời khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết và niềm tin vào con đường phát triển mà cha ông đã đánh đổi bằng máu, nước mắt và cả sự sống để giành lại./.