Nhà văn Ngô Thảo: Tôi thiếu lòng tham

Ở tuổi 70, Ngô Thảo vừa vượt qua bạo bệnh, trở lại đời thường ông vẫn còn nhiửu dự định với nguồn tư liệu dồi dà o nhử chịu khó ghi chép và lưu trữ từ những năm tháng tuổi trẻ còn sung sức. Tập sách mới nhất có tên "Dĩ vãng phía trước" mà ông vừa công bố gồm nhiửu tư liệu quý vử các nhà văn nổi tiếng, vử một thời những nhà văn Việt Nam sống và viết. à”ng tâm sự lý do để nguyên tư liệu như những gì ghi chép được từ những năm tháng cách đây nửa thế kỷ là bởi không muốn sắp xếp, tô vẽ lại quá khứ, ông muốn để bạn đọc thấy cả cái hay cái dở mà biết rằng, có một thế hệ đã sống như thế.

Bà i viết đầu tiên là ... điếu văn truy điệu

- Có thông tin cho biết, Tư liệu Chuyện đời, chuyện văn một thuở có tên Dĩ vãng phía trước được ông hoà n thà nh trong khi chữa trị ung thư tại Singapore. Thực hư chuyện nà y thế nà o thưa ông?

- Chỉ có Lời và o sách được viết khi tôi đang điửu trị ung thư trong Bệnh viện (tại Singgapore). Còn toà n bộ tập sách là các tư liệu cũ: Mấy chục trang nhật ký ghi thời gian chiến đấu chống cuộc phản kích của Mử¹ Ngụy ra căn cứ giải phóng phía tây Thị Thiên tháng 5/1969, còn lại là sổ tay, ghi chép khi tôi vử Văn nghệ quân đội, trong đó có các buổi trò chuyện của các nhà văn Văn nghệ quân đội khi Tạp chí sơ tán vử Hương Ngải - Thạch Thất, Hà Tây cũ, rồi các buổi trò chuyện của các nhà văn Vũ Cao, Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Nguyên Ngọc... biên bản ghi chép một số bà i nói, tham luận tại các Hội nghị của một số nhân vật có liên quan đến văn học, ghi chép những ngà y đi theo các đơn vị quân đội... Tất cả tư liệu giúp bạn đọc có thể hình dung một phần cuộc sống, cách sống, cách viết của các nhà văn một thời.

- Tập sách có tên khá lạ - Dĩ vãng phía trước. à”ng có thể cho biết tại sao dĩ vãng lại ở phía trước?

- Trong Lời và o sách và cả trong nhật ký tôi đã nói khá rõ: Lớp chúng tôi đi ra chiến trường từ một hậu phương đang có cuộc sống bình yên, đang được là m những công việc mình yêu thích. Đây không phải là một cách chơi chữ mà để diễn đạt một tâm trạng thật của nhiửu người lính miửn Bắc và o chiến đấu ở miửn Nam: Chúng ta không đi xâm lược, không ai nghĩ sẽ đánh chiếm và già nh một cái gì ở ngoà i mặt trận. Ai cũng mong sớm đuổi xong giặc, được trở vử quê hương. Ngoà i mặt trận, quê hương với cuộc sống thanh bình cũ thuộc thế giới dĩ vãng. Muốn trở vử thế giới cũ, gặp lại người thân cách duy nhất là xông lên phía trước.

Nhà văn Ngô Thảo.

- Người ta vẫn nghĩ những người bị ung thư như án tử đã được tuyên. Sượt qua lườ¡i hái thần chết có khiến ông thay đổi suy nghĩ vử cuộc sống?

- Thật ra không chỉ đến lần bị ung thư nà y, tôi mới giáp mặt với thần chết. Thuở hai mươi, ra trận, giữa chiến trường, bom đạn đầy trời, hà nh quân xe xích kéo pháo, rồi đói, rét, bệnh tật... Thuở ấy, thần chết luôn hiển hiện trong đội hình chiến đấu. Đơn vị tôi đi vừa tròn một tháng, đã bị ngay một trận B52 đánh và o đội hình. Lần đầu, tôi lo chôn cất đồng đội. Bà i viết đầu tiên của tôi ở chiến trường là Điếu văn đọc trong buổi truy điệu của Đại đội. Trở vử thời bình cũng đôi lần tai nạn suýt chết. Thà nh ra, khi và o tuổi thất thập, phát hiện bệnh mà sự sống phải tính ngà y tính tháng, thì đã không có gì phải hoảng hốt. Chỉ có một số việc phải là m cho xong, trong đó có và i tập sách mà tư liệu đã có sẵn.

Thần chết đã thà nh... bạn thân

- à”ng quan niệm thế nà o vử cái chết?

- Quan niệm vử cái chết? Điửu nà y thay đổi tuử³ lứa tuổi, tuử³ hoà n cảnh. Khi còn trẻ, ta còn nhiửu điửu để tiếc, cuộc sống có nhiửu ước mơ, nhiửu dự định, nhiửu tham vọng, nhiửu quan hệ rà ng buộc vử trách nhiệm, vử tình cảm. Trước tuổi 60, một số điửu trong đó còn rà ng buộc, níu giữ mình. Còn khi đã thất thập thì thần chết đã thà nh bạn thân, bởi bao nhiêu người thân, bạn bè, đồng đội, đồng lứa đã ra đi trước mình. Khi viết vử Lưu Quang Vũ và Xuân Quử³nh, tôi bỗng có ý nghĩ rất thật: Xem ra bây giử, hai thế giới, không biết nơi nà o đông vui hơn? Với tôi mọi nghĩa vụ với cuộc sống coi như đã hoà n thà nh. Con cái đửu đã có gia thất. Nói chung là nhẹ gánh cả việc nước lẫn việc nhà , tôi đang chủ động cắt bớt dần những sợi dây neo mình với trần thế. Với riêng tôi, có lẽ vì quán tính của người lính, xưa nay vẫn coi nhà mình chỉ là nhà trọ, nên lưu luyến vừa phải. Sống được đến tuổi nà y, vợ con người thân đã đôi phen không tiếc công tiếc của cứu mình khửi tai nạn. Trong cuộc đời, dẫu chỉ là tình yêu thương thôi mà mình cũng từng đau khổ và là m khổ bao người thân. Điửu thiếu nam tính nhất ở tôi là không có lòng tham, chưa nói đến tham vọng.

- Nếu như biết rằng mình sẽ qua khửi căn bệnh ung thư liệu ông có in Dĩ vãng phía trước theo kiểu nói tất tần tật như hiện nay không, bởi những điửu khó nói vẫn sẽ còn cơ hội để nói ra và o một dịp khác?

- Nói sự thật là điửu tôi muốn. Nhưng ai cũng biết, sự thật không phải là một viên gạch, hòn đá, cái bánh... để có thể cầm, nắm, chụp ảnh được.

Tôi từng bị phê phán gay gắt khi trích dẫn một câu ngạn ngữ Nga trong bà i viết vử nhận định mức độ chân thực của văn học viết trong chiến tranh: Một nửa cái bánh mì vẫn là bánh mì. Nhưng một nửa sự thật đã là sự giả dối. Rất cẩn thận, tôi đã viết thêm: không thể nói văn học viết trong chiến tranh là giả dối, nhưng đó quyết chưa phải là sự thật chiến tranh như nó vốn có. Mấy năm sau, để cắt nghĩa điửu đó, tôi giải thích, vì các tác phẩm văn học thời kử³ đó phải tuân theo kỷ luật nghiêm ngặt của chiến trường là phải ngụy trang để che mắt địch. Lại dấy lên một chiến dịch phê phán luận điểm Văn họcngụy trang.

Bây giử thì những ấu trĩ đó đã được vượt qua rồi.

Không sắp xếp lại quá khứ

- Những câu chuyện của một thời dưới lăng kính của một người (dù người ấy có am tường và khéo léo đến mấy) thường dễ gây tranh cãi nhiửu chiửu từ những người trong cuộc hoặc những người có liên quan, với Ngô Thảo dường như lại không xảy ra điửu ấy? à”ng có bí quyết gì vậy?

- Có lẽ do tôi là người thiếu thông minh sắc sảo, nên nhìn các nhà văn với tất cả sự trân trọng, cảm phục. Một đời tôi không là m nổi một câu thơ, viết nổi một truyện ngắn. Nên nhìn người khác là m thơ, viết văn, viết lý luận phê bình, rồi vẽ tranh, viết nhạc... là tôi phục sát đất. Cũng có người cái nà y hại cái kia, nhưng nói chung, tôi kính trọng những người tà i năng. Nên tôi lắng nghe họ nói, và gắng ghi lại cho thật. Trước sau đó là một cách học. Giử, khi công bố, nó là Tư liệu. Có thể sau đó họ đã nghĩ khác, nói khác, viết khác nhưng chắc không mấy ai từ chối quá khứ. Bởi vì tôi chỉ ghi mà không bình luận gì.

- Nhiửu người tái hiện quá khứ bằng cách viết hồi ký, tại sao ông lại giữ nguyên tư liệu thô khi in sách mà không viết lại ở điểm nhìn hiện tại?

- Người già hay tiếc nhớ những trang đời đẹp thuở đã qua. Người là m phê bình cũng vậy thôi. Nhưng người sống sau, cũng có ba bảy loại. Có người coi đó là lợi thế để tô vẽ, trang điểm lại quá khứ của mình. Thiên hạ đục cả, chỉ mình ta trong! Họ là m như họ là Khuất Nguyên cả. Nhưng, người trung thực không từ chối cũng không sắp xếp lại quá khứ. Hồi cố của tôi chỉ là giới thiệu lại một số tư liệu thô mộc còn giữ được mà không tân trang. Hay ở đó mà chắc cái dở cũng ở đó. Có điửu, bạn đọc có thể biết, thời đó, chúng tôi đã sống như thế!

Nhạc sĩ Phạm Duy chúc mừng nhà văn Ngô Thảo nhận dịp ông ra sách.

Tình cảm nguội lạnh không viết được phê bình

- Ngòi bút phê bình Ngô Thảo từng tung hoà nh một thời, nhưng không thấy ông thò bút và o mảng văn học đương đại. à”ng cho rằng, mỗi thế hệ là m phê bình sẽ có thời của họ hay ông ngại đụng chạm đến những vấn đử mình không thực sự tường tận?

- Bạn nhận xét đúng. Nhưng bạn ơi, tôi đã ngoà i bảy mươi rồi.

Mỗi thế hệ sáng tác phải có những nhà phê bình của mình. Vử một mặt nà o đó, quan hệ giữa nhà văn với nhà phê bình phải là tri kỷ, tri âm của nhau. May mắn cho những nhà văn có được những nhà phê bình như thế. Với tất cả sự sắc sảo, đáo để của mình, khi đọc Thao thức của Krôn, một tiểu thuyết viết vử trí thức của văn học Xô Viết, Nguyễn Khải thích một ý: Thậm chí, tôi không có một người mà vì họ mình có thể là m hửng cuộc đời mình. Là m hửng với hy sinh, với quên mình chỉ khi mình chọn được một tri âm, tri kỷ, với tình yêu là một hồng nhan tri kỷ. Bây giử có bao nhiêu tác giả có khả năng lôi cuốn, hấp dẫn nhà phê bình đến độ ấy?

- à”ng thấy là m phê bình thời xưa so với là m phê bình thời nay thế nà o?

- Công việc phê bình thì thời nà o cũng giống nhau. Nhưng đời sống văn học mỗi thời mỗi khác. Nhưng năm 70-90 thế kỷ trước, do rất nhiửu lý do, mà số lượng tác giả cũng như tác phẩm hà ng năm xuất bản có hạn. Cho đến 1985, cả nước có chưa đến 20 nhà xuất bản. Trung bình một năm, mỗi nhà xuất bản in được 10 đầu sách văn học. Có năm như 1982, một nhà xuất bản lớn như Thanh niên chỉ in được 4 tập, nhà xuất bản Công an in được 6 tập. Tất nhiên với một đời sống Văn học quy mô như thế, việc tổng kết cũng như chọn tác phẩm để phê bình không khó. áº¤y là số lượng ít nhưng lại có được những tác phẩm và tác giả được chú ý.

Bây giử, số lượng là hà ng nghìn. Trong số lượng hà ng nghìn ấn phẩm hôm nay, bao nhiêu cuốn là văn học, bao nhiêu cuốn cận văn học, bao nhiêu cuốn chỉ có hình thức một tác phẩm văn học? Tiêu chí cho một tác phẩm cũng không rõ rà ng. Trong biển sách mênh mông hôm nay, người hà nh nghử phê bình quả là có nhiửu việc để là m. Nhưng lắm khi phân vân lựa chọn đã là m hết một phần đời!

- Đã khoẻ mạnh trở lại, ông có tính sẽ tiếp tục ra sách sau Dĩ vãng phía trước?

- Ngoà i 70 rồi, có lẽ tôi không nên trả lời câu nà y. Nhưng còn sống chắc vẫn còn duyên nợ. Trăm người nghìn chữ là tên tập sách tôi viết vử một trăm người vì lý do nà y khác mình đã tiếp cận, nó sẽ như là món quà để lại trần gian.