Nâng cao hiệu quả triển khai cơ chế tự chủ tại các đơn vị nghệ thuật ở Việt Nam

Áp lực tài chính và nguy cơ tự chủ hình thức

Trong tiến trình đổi mới quản lý khu vực công tại Việt Nam, cơ chế tự chủ được xác định là một giải pháp then chốt nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, giảm áp lực lên ngân sách nhà nước, đồng thời khơi dậy tính chủ động và tinh thần sáng tạo của các đơn vị sự nghiệp công lập. Theo PGS.TS Nguyễn Hồng Dương - Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, riêng trong lĩnh vực nghệ thuật - một loại hình lao động đặc thù vừa mang tính sáng tạo chuyên sâu, vừa gắn với các nhiệm vụ chính trị, văn hóa và xã hội, việc thực hiện cơ chế tự chủ đã mở ra nhiều cơ hội phát triển, mang lại những chuyển biến tích cực cho hệ thống các đơn vị nghệ thuật công lập. Bên cạnh việc nâng cao tính chủ động và đa dạng hóa nguồn thu, việc thực hiện cơ chế tự chủ cũng đã góp phần tối ưu hóa nguồn lực và quản trị, đẩy mạnh hợp tác và công tác xã hội hóa.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, việc thực hiện cơ chế tự chủ tại các đơn vị nghệ thuật vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Theo ông Bùi Thế Anh - Nhà hát Nghệ thuật Xiếc và Tạp kỹ Hà Nội, sau gần hai thập kỷ thực hiện các chủ trương của Đảng và Nhà nước về tự chủ, “phần lớn các đơn vị nghệ thuật mới dừng lại ở mức tự chủ một phần chi thường xuyên, chủ yếu là chi hoạt động chuyên môn; các nội dung quan trọng như tiền lương, biên chế, định mức nhân sự và đầu tư cơ sở vật chất vẫn phụ thuộc lớn vào ngân sách nhà nước”.

Một điều dễ nhận thấy là sự chênh lệch rõ rệt giữa các đơn vị: một số nhà hát ở Trung ương và đô thị lớn đã đạt mức tự chủ tài chính tương đối, trong khi đa số các đơn vị nghệ thuật địa phương, đặc biệt là các loại hình nghệ thuật truyền thống như tuồng, chèo, cải lương, ca trù, múa rối… gặp nhiều khó khăn trong việc tạo nguồn thu, chủ yếu vẫn hoạt động dựa vào cơ chế cấp phát ngân sách. Ở không ít nơi, tự chủ vẫn được hiểu và thực hiện như một yêu cầu hành chính, chưa thực sự trở thành động lực nội sinh thúc đẩy đổi mới quản trị và sáng tạo nghệ thuật.

Nhiều ý kiến, tham luận tại hội thảo đã thẳng thắn chỉ ra những “khoảng trống” trong việc thực hiện cơ chế tự chủ của các đơn vị nghệ thuật. Đó là tình trạng nguồn thu dịch vụ thấp, thiếu cơ chế tài chính đặc thù cho hoạt động sáng tạo; hạ tầng kỹ thuật và cơ sở vật chất xuống cấp; hệ lụy từ nguy cơ “thương mại hóa quá mức”; chính sách đãi ngộ chưa thực sự phù hợp với lao động đặc thù; rào cản từ tư duy quản trị hành chính cũ…

Theo NSƯT Phạm Hồng Phong - Đoàn Nghệ thuật truyền thống Quảng Trị, phần lớn lãnh đạo các đoàn nghệ thuật xuất thân từ giới chuyên môn (nghệ thuật), do đó còn thiếu hụt kiến thức chuyên sâu về quản trị dự án, tài chính - kế toán, marketing nghệ thuật và quản trị thương hiệu, dẫn đến lúng túng khi triển khai cơ chế tự chủ.
NSƯT Kiều Minh Hiếu - Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam cho rằng “cơ chế tự chủ hiện nay chưa thực sự thích ứng với đặc thù hoạt động nghệ thuật, đặc biệt là đối với loại hình nghệ thuật truyền thống và hàn lâm. Đây là những lĩnh vực mang giá trị lớn về lịch sử, văn hóa và bản sắc dân tộc nhưng lại khó thu hút đông đảo khán giả và tạo nguồn thu ổn định. Cũng bởi thế, khi áp lực tự đảm bảo chi thường xuyên tăng cao, nhiều đơn vị rơi vào tình trạng “chạy theo doanh thu”, buộc phải ưu tiên các chương trình dễ bán vé, làm giảm nguồn lực đầu tư cho các tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao nhưng ít tính thương mại.

Nâng cao hiệu quả triển khai cơ chế tự chủ

Những hạn chế, bất cập nêu trên cho thấy nếu chỉ điều chỉnh các chỉ tiêu thu - chi và tỷ lệ tự chủ thì rất khó giúp hệ thống các đơn vị nghệ thuật công lập vận hành ổn định, bền vững trong cơ chế mới. Để cơ chế tự chủ được triển khai hiệu quả, cần một cách tiếp cận tổng thể, đồng thời tác động vào các “nút thắt” về thể chế, tài chính, quản trị, phân bổ nguồn lực và chính sách đối với đội ngũ nghệ sĩ. Theo ông Bùi Thế Anh, tự chủ không đồng nghĩa với việc Nhà nước rút lui khỏi lĩnh vực nghệ thuật, càng không phải là quá trình “thị trường hóa” toàn diện các hoạt động sáng tạo. Tự chủ cần được hiểu là trao quyền chủ động có kiểm soát trên cơ sở đặc thù chức năng, nhiệm vụ và khả năng phát triển của từng loại hình, từng đơn vị nghệ thuật. Do đó, việc triển khai cơ chế tự chủ cần được thực hiện theo lộ trình phù hợp, tránh áp dụng chung cho tất cả các đơn vị.

Ở góc nhìn bao quát, PGS.TS Nguyễn Hồng Dương - Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam đề xuất Nhà nước cần phân loại rõ các đơn vị nghệ thuật theo mức độ có khả năng tự chủ tài chính, đồng thời trao quyền tự chủ cao hơn cho những đơn vị có khả năng khai thác thị trường nhưng phải có lộ trình và cơ chế giám sát phù hợp. Bên cạnh đó, cần nâng cao năng lực quản trị của các đơn vị nghệ thuật, phát triển thị trường và công chúng nghệ thuật, đổi mới cơ chế tài chính và đãi ngộ nghệ sĩ, thúc đẩy hợp tác công - tư trong lĩnh vực nghệ thuật.

ThS Nguyễn Thị Phương Lan - Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam cho rằng đối với các loại hình cốt lõi như tuồng, chèo, cải lương hay âm nhạc giao hưởng, Nhà nước phải giữ vai trò “bà đỡ” và bảo trợ xuyên suốt. Ngược lại, với các đơn vị có khả năng tiếp cận thị trường tốt như ca múa nhạc, kịch nói, xiếc hay nghệ thuật đương đại, cần trao quyền tự chủ tối đa. Thêm nữa, cơ chế đặt hàng cạnh tranh cũng giúp giảm dần tâm lý ỷ lại, buộc các nhà hát phải không ngừng nâng cao năng lực sáng tạo và quản trị để giành được các đơn hàng công.

Từ thực tiễn địa phương, ông Đỗ Trọng Đạt - Nhà hát Nghệ thuật tỉnh Quảng Ninh cho rằng để các giải pháp trên phát huy hiệu quả cần hoàn thiện khung pháp lý về tài chính, đặc biệt là các quy định về định mức kinh tế - kỹ thuật, cơ chế giá dịch vụ và quản lý tài sản công. Khi chưa có cơ sở pháp lý để “tính đúng, tính đủ” chi phí, các đoàn nghệ thuật rất khó triển khai dịch vụ sự nghiệp hay bán vé một cách bài bản, dù đã được giao quyền tự chủ.

Nhiều tham luận thống nhất rằng việc hoàn thiện các cơ chế chính sách đặc thù, đầu tư có trọng tâm, trọng điểm, mở rộng xã hội hóa và hợp tác công - tư, có cơ chế đãi ngộ nghệ sĩ… là yếu tố then chốt bảo đảm chất lượng nghệ thuật trong điều kiện tự chủ. “Để cơ chế tự chủ thực sự trở thành đòn bẩy phát triển nghệ thuật, cần sự phối hợp chặt chẽ theo mô hình liên kết 4 nhà: Nhà nước - Đơn vị nghệ thuật - Doanh nghiệp - Cộng đồng”. Trong đó, trọng tâm là tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách, tăng cường nguồn lực hỗ trợ chuyển đổi, đầu tư hạ tầng hiện đại và đặc biệt là nâng cao năng lực quản trị chuyên nghiệp cho lãnh đạo các đơn vị nghệ thuật trong kỷ nguyên mới”, NSƯT Phạm Hồng Phong cho hay.

Có thể nói, tự chủ không phải là sự rút lui của Nhà nước mà là sự chuyển đổi phương thức quản lý theo hướng kiến tạo, đồng hành và phân loại. Chỉ khi các giải pháp được triển khai đồng bộ, có lộ trình và phù hợp với đặc thù từng loại hình nghệ thuật, cơ chế tự chủ mới thực sự trở thành động lực cho sự phát triển bền vững của các đoàn nghệ thuật công lập.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương - Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, trong bối cảnh chuyển đổi sang kinh tế sáng tạo và mô hình chính quyền địa phương hai cấp, các đơn vị sự nghiệp công lập văn hóa không còn đơn thuần là “đơn vị tiêu ngân sách” mà ngày càng cần được nhìn nhận như những chủ thể kiến tạo giá trị văn hóa - sáng tạo - du lịch - bản sắc địa phương. Tự chủ sáng tạo chỉ có thể vận hành bền vững khi được đặt trên nền tảng đầu tư công theo định hướng sáng tạo, cơ chế đặt hàng theo mục tiêu xã hội - giáo dục - bản sắc và một thị trường giữ vai trò bổ trợ.

Từ cách tiếp cận này, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương đề xuất mô hình nâng cao năng lực tự chủ cho các đơn vị sự nghiệp công lập văn hóa ở Việt Nam với 4 trụ cột vận hành bao gồm: đầu tư công theo định hướng sáng tạo; tự chủ nghệ thuật và tổ chức sáng tạo; thị trường bổ trợ; đô thị như không gian sáng tạo. Theo bà, trong dài hạn, việc triển khai mô hình này không chỉ góp phần giải quyết các nút thắt thể chế của các đơn vị nghệ thuật biểu diễn công lập mà còn có ý nghĩa rộng hơn đối với tiến trình chấn hưng văn hóa và phát triển công nghiệp văn hóa ở Việt Nam./.