Định vị Cổ Loa trong lịch sử khu vực và văn minh nhân loại

Dấu ấn thành lũy và “hệ di sản sống”

Cổ Loa có vị trí đặc biệt quan trọng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Tại hội thảo khoa học “Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa” mới đây, PGS.TS Bùi Văn Liêm - Phó Chủ tịch, Tổng thư ký Hội Khảo cổ học Việt Nam nhận định: Từ rất sớm, địa danh này đã được ghi nhận trong các thư tịch cổ như “Đại Việt sử ký toàn thư”, “Lĩnh Nam chích quái” hay “Khâm định Việt sử Thông giám cương mục”, phản ánh ký ức lịch sử bền vững về kinh đô đầu tiên. Dù ghi chép còn mang tính biên niên và truyền thuyết, nhưng các ghi chép này cho thấy Cổ Loa luôn được nhận thức như biểu tượng của buổi đầu dựng nước, nơi gắn kết truyền thống lịch sử với ý thức về nguồn gốc quốc gia.

Từ khi khảo cổ học phát triển mạnh trong nửa sau thế kỷ XX, Cổ Loa mới được nhận diện đầy đủ như một di tích khảo cổ học có quy mô lớn và diễn biến phát triển lâu dài. Các cuộc điều tra, khai quật liên tục đã chứng minh khu vực này không chỉ là dấu tích của một tòa thành cổ, mà còn là một quần thể cư trú, sản xuất và phòng thủ hình thành trên nền tảng phát triển liên tục của văn hóa Đông Sơn.
PGS.TS Vũ Văn Quân - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, Cổ Loa là một trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế và văn hóa, là biểu hiện tiêu biểu của các giá trị di sản tập trung nhất của văn minh sông Hồng - nền tảng cho sự hình thành quốc gia Việt Nam. Nơi đây là kinh đô của nhà nước Âu Lạc thời An Dương Vương được hình thành vào cuối thế kỷ III trước Công nguyên; tiếp tục giữ vai trò chính trị quan trọng qua các thời kỳ Trưng Vương (40 - 43), nhà Tiền Lý (544 - 602) và nhà Ngô (939 - 965). Các kết quả khảo cổ học cho thấy khu vực này bảo tồn chuỗi di tích liên tục từ sơ kỳ thời đại đồ đồng cho tới các thời kỳ lịch sử, phản ánh tiến trình phát triển liên tục từ cội nguồn đến đỉnh cao của nền văn minh sông Hồng.

Dấu ấn nổi bật nhất của Cổ Loa là hệ thống thành lũy quy mô lớn. Ba vòng thành có tổng chiều dài hơn 15,8km, gồm thành Nội dài 1,7km, thành Trung khoảng 6,3km và thành Ngoại khoảng 7,8km. Hệ thống này được xây dựng trên cơ sở kết hợp các gò, dải đất cao tự nhiên với những tuyến đắp đất nhân tạo, tạo thành cấu trúc phòng thủ nhiều lớp có hình xoáy trôn ốc. Ba vòng thành kết hợp chặt chẽ với hệ thống hào nước bao quanh, liên thông với sông Hoàng Giang và mạng lưới thủy văn trong khu vực, thể hiện trình độ cao về năng lực nhận thức thích nghi với điều kiện tự nhiên, cải tạo địa hình, tổ chức phòng thủ và kiểm soát giao thông đường thủy, đường bộ trong bối cảnh địa lý của đồng bằng thấp.

Bao quanh và đan xen trong không gian thành lũy là hệ thống di tích khảo cổ học, bao gồm các địa điểm cư trú, công xưởng luyện kim; nhiều hiện vật được phát hiện như trống đồng, lưỡi cày đồng, kho mũi tên đồng và nhiều loại hình hiện vật bằng đá, gốm, sắt… Đồng thời, cụm kiến trúc tín ngưỡng - tôn giáo, hệ thống làng cổ, mạng lưới giao thông liên làng, ao hồ, gò đống và các thực hành lễ hội truyền thống như lễ hội Bát xã Loa Thành tiếp tục duy trì mối liên hệ hữu cơ giữa các giá trị khảo cổ, lịch sử và đời sống cộng đồng đương đại, tạo nên một cảnh quan văn hóa đặc sắc còn có thể nhận diện rõ nét cho đến ngày nay.

Theo GS.TS, NGƯT Nguyễn Văn Kim - Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa quốc gia, chính các thế hệ cư dân Cổ Loa đã đóng vai trò chủ thể trong việc bảo tồn, thực hành, trao truyền và sáng tạo văn hóa. Hệ thống thành lũy, kiến trúc, tri thức cộng đồng, ký ức về nguồn cội, các truyền thuyết về An Dương Vương, Mỵ Châu, thần Kim Quy cùng phong tục, tập quán, lễ hội... luôn đan xen với nhau. Sự gắn kết này tạo nên một “hệ di sản sống”, trong đó di sản văn hóa tiếp tục tồn tại cùng cộng đồng.

Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu

Từ những giá trị trên, Cổ Loa đang được đặt trong một hướng tiếp cận mới. Thực hiện chỉ đạo của các cơ quan có thẩm quyền về việc xây dựng Hồ sơ khoa học Khu di tích Cổ Loa đề nghị UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản thế giới, Thành phố Hà Nội đã từng bước triển khai các nhiệm vụ chuẩn bị hồ sơ. Theo Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà, cần thiết phải có những đánh giá tổng thể, để nâng tầm giá trị của di sản này trên bình diện quốc tế, để Cổ Loa trở thành di sản có tính nhân loại, là bằng chứng về sự đóng góp của dân tộc Việt Nam vào sự phát triển của văn minh nhân loại.

Theo yêu cầu của Công ước Di sản thế giới, việc xây dựng hồ sơ đề cử cần nghiên cứu, nhận diện và làm rõ giá trị nổi bật toàn cầu (Outstanding Universal Value - OUV) của di sản trên cơ sở các luận cứ khoa học có sức thuyết phục và được cộng đồng khoa học trong nước, quốc tế trao đổi, đánh giá.

Sau quá trình nghiên cứu, so sánh và tham vấn các chuyên gia quốc tế, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang cho rằng những giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa cần được xây dựng trên hai trụ cột cơ bản là tiêu chí (iii) và tiêu chí (iv) của UNESCO. Đây cũng là hai tiêu chí đang được nghiên cứu để chứng minh tiềm năng đáp ứng yêu cầu của Công ước Di sản thế giới.

Tiêu chí (iii) là khả năng di sản được đánh giá là bằng chứng cho một nền văn minh hoặc một truyền thống đã định hình lịch sử nhân loại. Đối với Cổ Loa, giá trị ấy không nằm riêng ở các sự kiện về An Dương Vương và nhà nước Âu Lạc hay giới hạn trong không gian vùng đất này, mà là ở chỗ Cổ Loa phản ánh một giai đoạn chuyển đổi có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử Đông Nam Á: sự hình thành của một nhà nước sơ kỳ trên nền tảng văn minh Đông Sơn ở miền Bắc Việt Nam; là thời điểm quyền lực chính trị lần đầu tiên được vật chất hóa thành không gian lãnh thổ; là thời điểm kỹ nghệ luyện kim, sự phát triển của nông nghiệp lúa nước, của hệ thống giao thông thủy, quân sự và tổ chức xã hội hội tụ để tạo nên một trung tâm quyền lực quy mô lớn. Đó không chỉ là lịch sử riêng của Âu Lạc mà là một chương trong lịch sử hình thành các nhà nước đầu tiên của Đông Nam Á.

Với tiêu chí (iv) - Cổ Loa không chỉ là một tòa thành. Đó là một cảnh quan được kiến tạo bằng cả kỹ thuật xây dựng, thủy lợi, hiểu biết về địa hình và khả năng tổ chức xã hội. Đây chính là điểm khác biệt của Cổ Loa so với nhiều kinh đô cổ cùng thời.

Theo PGS.TS Bùi Văn Liêm, ở Đông Nam Á, hiếm có di tích nào còn bảo tồn được đồng thời những lớp thông tin phản ánh đầy đủ tiến trình chuyển đổi từ xã hội tiền nhà nước sang nhà nước sơ khai trên nền tảng một truyền thống văn hóa bản địa, phát triển liên tục như Cổ Loa. Chính sự kết hợp giữa chiều sâu lịch sử và tính liên tục văn hóa đã tạo nên ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một quốc gia.
Những kết quả nghiên cứu hiện nay cho thấy, Khu di tích Cổ Loa hội tụ nhiều đặc trưng cơ bản của một di sản có giá trị nổi bật toàn cầu: phản ánh một giai đoạn chuyển biến có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử phát triển của nhân loại; bảo tồn hệ thống chứng cứ khảo cổ học xác thực và có giá trị khoa học cao; duy trì tính toàn vẹn của một không gian văn hóa - lịch sử hình thành từ thời đại Đông Sơn; đồng thời có khả năng so sánh với các trung tâm quyền lực sớm trong khu vực Đông Nam Á. PGS.TS Bùi Văn Liêm khẳng định, đây là những cơ sở quan trọng để tiếp tục đẩy mạnh nghiên cứu liên ngành, tăng cường công tác bảo tồn, quản lý và phát huy giá trị di sản, đồng thời hoàn thiện hồ sơ đề cử Khu di tích Cổ Loa vào danh sách Di sản thế giới của UNESCO. Không chỉ góp phần khẳng định vị thế của một di sản tiêu biểu của Việt Nam, việc ghi danh Cổ Loa còn có ý nghĩa trong việc bổ sung tiếng nói của Đông Nam Á vào bức tranh chung về các trung tâm hình thành nhà nước và các nền văn minh cổ của nhân loại./.