Media

Bài cuối: Làng nghề Thăng Long – Hà Nội hòa dòng chảy công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên mới

Nội dung: Trung Kiên / Thiết kế: Phạm Hoa • 24/07/2026 11:05

Hệ thống cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội của Thành phố Hà Nội đã tạo một bệ phóng cho làng nghề Hà Nội phát triển. Nhưng chính sách ưu việt đến đâu cũng chỉ phát huy sức mạnh khi được triển khai bằng những hành động thực tế, quyết liệt và khoa học. Nhiệm vụ cốt lõi của chính quyền các cấp, cộng đồng doanh nghiệp và nghệ nhân Hà Nội lúc này là phải đưa các định chế pháp lý vào thực tiễn, biến di sản ngàn năm thành dòng chảy kinh tế văn hóa, đưa làng nghề Thăng Long – Hà Nội

Quy hoạch Tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm thể hiện, sản phẩm làng nghề Hà Nội đã từng bước tham gia chuỗi giá trị thị trường trong nước và xuất khẩu. Hiện nay, có 745/2.711 sản phẩm OCOP của Thành phố (chiếm khoảng 27,5%) là sản phẩm của các làng nghề và làng có nghề.

Giám đốc Sở Công thương Hà Nội Võ Nguyên Phong chia sẻ, giai đoạn 2025-2030, Thành phố phấn đấu giá trị sản xuất làng nghề tăng bình quân khoảng 10% mỗi năm. Mục tiêu này hoàn toàn có cơ sở bởi doanh thu của các làng nghề được công nhận ước đạt trên 24.000 tỷ đồng; nhiều làng nghề đạt quy mô doanh thu từ vài trăm đến trên một nghìn tỷ đồng mỗi năm.

Tiêu biểu như: Làng nghề bánh kẹo dệt kim La Phù đạt trên 1.300 tỷ đồng; Làng nghề cơ khí nông cụ Phùng Xá đạt 1.200 tỷ đồng; Làng nghề truyền thống mỹ nghệ Thiết Úng đạt 1.100 tỷ đồng; Làng nghề điêu khắc mỹ nghệ Sơn Đồng đạt trên 1.000 tỷ đồng; Làng nghề chế biến nông sản thực phẩm Minh Khai đạt trên 1.000 tỷ đồng; Làng nghề đồ mộc - may thôn Hữu Bằng đạt gần 1.000 tỷ đồng; 2 làng nghề giầy da thôn Giẽ Thượng, Giẽ Hạ (xã Phú Yên, TP Hà Nội) đạt 500 - 700 tỷ đồng.

Các làng nghề đã và đang đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế nông thôn, thực hiện Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP) và Chương trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn Thành phố. Bên cạnh đó, mô hình phát triển du lịch làng nghề gắn với trải nghiệm văn hóa, sản xuất và ẩm thực từng bước được hình thành tại một số địa phương.

Các làng nghề như Bát Tràng, Vạn Phúc, Hạ Thái… đã thành điểm đến văn hóa, bước đầu hình thành sản phẩm du lịch sáng tạo, thu hút hàng vạn lượt khách mỗi năm. Việc kết nối làng nghề với du lịch giúp gia tăng giá trị sản phẩm, quảng bá và góp phần lan tỏa văn hóa của Thủ đô tới cộng đồng quốc tế.

Thực tế chứng minh, tổng doanh thu trực tiếp từ làng nghề truyền thống và các làng có nghề của Thành phố Hà Nội đạt khoảng 983,5 triệu USD với tổng số gần 1 triệu lao động trực tiếp; kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng thủ công mỹ nghệ đạt 192 triệu USD (chiếm tỷ trọng 1,4% tổng kim ngạch xuất khẩu của Thành phố). Điều này khẳng định hệ thống làng nghề trên địa bàn Hà Nội có quy mô lớn, cơ cấu ngành nghề phong phú, vừa có giá trị văn hóa đặc sắc vừa giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người lao động và bảo đảm an sinh xã hội.

Để tiếp tục khai mở “mỏ vàng” công nghiệp văn hóa từ hệ thống làng nghề, bước đi chiến lược cần được Thành phố ưu tiên triển khai, đó là việc quy hoạch, đầu tư xây dựng mạng lưới các Trung tâm Thiết kế Sáng tạo kết hợp Không gian giới thiệu sản phẩm OCOP ngay tại vùng lõi làng nghề trọng điểm ở các xã, phường.

Chúng ta cần sự thay đổi về tư duy xây dựng hạ tầng văn hóa, nhất là tránh xây dựng những nhà truyền thống, nhà triển lãm theo lối mòn, nhất là nghèo nàn về công nghệ. Thay vào đó, với các nguồn lực được khơi thông từ Luật Thủ đô, giải pháp đặt ra tại Chương trình hành động số 08-Ctr/TU, chính sách đặc thù trong Nghị quyết của HĐND Thành phố, Hà Nội cần kiến thiết những không gian tương tác mang mở, đóng vai trò như những “vườn ươm” khởi nghiệp văn hóa hiện đại ngay giữa lòng nông thôn.

Tại các Trung tâm Thiết kế Sáng tạo, cần phải thiết lập cơ chế hợp tác 3 bên: Nghệ nhân làng nghề (những người nắm giữ kỹ thuật chế tác điêu luyện, bí kíp gia truyền) – Nhà thiết kế sáng tạo đương đại (lực lượng trí thức trẻ, am hiểu ngôn ngữ thẩm mỹ quốc tế, xu hướng thời trang và vật liệu mới) – Nhà quản trị kinh doanh/Công nghệ (những người thạo việc số hóa, thương mại điện tử, xây dựng thương hiệu).

Trung tâm Thiết kế Sáng tạo sẽ là nơi "kích hoạt" những ý tưởng sáng tạo nhất để thử nghiệm và hiện thực hóa. Dưới sự hỗ trợ 50% chi phí đổi mới công nghệ từ chính sách của Thành phố Hà Nội, các hộ gia đình, cơ sở sản xuất sẽ có thể ứng dụng công nghệ hiện đại vào khâu sản xuất và quảng bá. Công nghệ in 3D sẽ giúp phác thảo nhanh các nguyên mẫu gốm sứ; công nghệ thực tế ảo giúp mọi người có thể “bước vào” xưởng dệt lụa ở Vạn Phúc để xem nghệ nhân quay tơ, dệt lụa; công nghệ Blockchain được ứng dụng để truy xuất nguồn gốc và cấp chứng nhận độc bản cho các tác phẩm sơn mài, lụa tơ tằm...

Quan trọng hơn, các nhà thiết kế trẻ sẽ thổi hơi thở của thời đại vào sản phẩm truyền thống. Gốm Bát Tràng không chỉ còn là đồ lưu niệm mà được thiết kế thành sản phẩm nội thất trong các không gian kiến trúc phù hợp với các quốc gia châu Á, châu Âu, châu Mỹ…Hoặc sản phẩm lụa Vạn Phúc được thiết kế thành những bộ trang phục mang đậm dấu ấn văn hóa trên các sàn diễn thời trang quốc tế, có nhận diện tinh tế, thân thiện với môi trường và khơi gợi cảm xúc với người đối diện.

Chỉ khi vượt qua tư duy gia công giá rẻ, làm ra những sản phẩm tích hợp hàm lượng chất xám cao, sản phẩm làng nghề Hà Nội mới tự tin bứt tốc và bước vào phân khúc quà tặng có giá trị cả về kinh tế và văn hóa, trở thành quà tặng ngoại giao quốc gia góp phần lan tỏa hình ảnh Thủ đô, đất nước tới bạn bè quốc tế. Đồng thời khẳng định cam kết của Hà Nội về phát triển làng nghề theo hướng bền vững, gắn với bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.

Theo đồng chí Vũ Đại Thắng, Ủy viên Trung ương Đảng – Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội, nhìn từ thực tiễn các hạn chế, bất cập của các làng nghề thời gian qua, chính quyền Hà Nội đã chủ trương đưa hoạt động sản xuất làng nghề vào các cụm tiểu thủ công nghiệp, tách khu sản xuất khỏi khu dân cư để hình thành các khu sản xuất tập trung có hạ tầng đồng bộ, có hệ thống xử lý nước thải, rác thải. Một số địa phương của Thành phố đã triển khai mô hình này và đạt kết quả bước đầu tích cực.

Hiện thực cuộc sống phản ánh, khi các cơ sở sản xuất làng nghề gây ô nhiễm đã được di dời ra các Cụm công nghiệp tập trung thông qua đòn bẩy ưu đãi miễn giảm 10 năm tiền thuê đất theo chính sách quy định trong Nghị quyết của HĐND Thành phố, toàn bộ không gian lõi của các làng nghề sẽ được giải phóng, tạo ra một quỹ đất xanh, sạch, đẹp. Lộ trình chiến lược tiếp theo để tối đa lợi ích kinh tế là biến không gian làng nghề thành một mô hình kinh tế tuần hoàn, lấy du lịch văn hóa làm trọng tâm.

Trong khi đó, Giám đốc Sở Công thương Hà Nội Võ Nguyên Phong khẳng định, thời gian tới Thành phố tiếp tục triển khai hiệu quả các chính sách hỗ trợ phát triển ngành nghề nông thôn, đồng thời xây dựng mô hình “làng nghề xanh” thí điểm tại 10 làng, gắn với ứng dụng công nghệ số, giám sát môi trường và thúc đẩy thương mại điện tử.

“Cùng đó, Hà Nội sẽ đẩy mạnh xây dựng và bảo hộ thương hiệu làng nghề, triển khai truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng gắn với bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế tuần hoàn. Thành phố cũng chú trọng phát triển làng nghề gắn với du lịch nông thôn, du lịch trải nghiệm, sáng tạo, qua đó tạo sinh kế bền vững cho người dân” - Giám đốc Sở Công thương Hà Nội Võ Nguyên Phong cho biết thêm.

Trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, đối với khu vực nông thôn, Thành phố Hà Nội đã yêu cầu quy hoạch chuyển đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp truyền thống sang kinh tế nông nghiệp sinh thái, ứng dụng công nghệ cao và gia tăng giá trị; bên cạnh đó chú trọng bảo tồn không gian làng nghề truyền thống.

Trên tinh thần đó, Hà Nội cần mạnh dạn ứng dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để thiết lập các “Khu phát triển thương mại và văn hóa” tại các làng nghề tiêu biểu của Thủ đô như: lụa Vạn Phúc, mây tre đan Phú Vinh, sơn mài Hạ Thái, khảm trai Chuyên Mỹ, tò he Xuân La... Các nếp nhà cổ, nhà thờ tổ nghề, các xưởng thợ cũ đã ngưng sản xuất cần được cải tạo hợp lý, tôn trọng kiến trúc truyền thống để chuyển đổi công năng thành hệ thống các bảo tàng tư nhân, các nhà trưng bày nghệ thuật mang đậm phong cách kiến trúc bản địa, đặc biệt là hệ thống dịch vụ lưu trú homestay văn minh.

Du khách quốc tế cũng như trong nước, học sinh, sinh viên đến với các làng nghề không chỉ để mua một món hàng đơn thuần, mà họ đến để “tiêu dùng” một trải nghiệm văn hóa đa giác quan. Tại đó, họ được trực tiếp khoác áo thợ nghề, ngồi vào bàn xoay vuốt gốm, ngồi vào khung cửi dệt lụa dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân. Điều này giúp du khách được trải nghiệm trong không gian làng nghề tinh hoa chỉ có ở Thăng Long – Hà Nội.

Khi các “Khu phát triển thương mại và văn hóa” được vận hành trôi chảy, bản thân cảnh quan kiến trúc, phong tục tập quán và lối sống của người dân làng nghề có thể chuyển hóa thành một loại hàng hóa dịch vụ văn hóa đặc biệt, tạo ra thu nhập kinh tế bền vững, xoay vòng để tái đầu tư cho công tác bảo tồn, đem lại sự phồn vinh cho chính cộng đồng cư dân của làng nghề.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Chương trình hành động số 08-Ctr/TU của Thành ủy Hà Nội thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW; Nghị quyết của HĐND Thành phố cụ thể hóa Luật Thủ đô và Quy hoạch Tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm cũng đã trả lại vị thế cho những người thợ thủ công Hà Nội. Các nghệ nhân, người làm nghề tại các làng nghề chính là chủ thể văn hóa, những trí thức dân gian kiến tạo sự giàu có và đa dạng cho nền "kinh tế văn hóa" của Thủ đô ngàn năm văn hiến.

Để hiện thực hóa tầm nhìn chiến lược Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, Chương trình hành động số 08-Ctr/TU của Thành ủy Hà Nội thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW, cũng như các Nghị quyết của HĐND Thành phố và Quy hoạch Tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, các cam kết quốc tế..., việc khơi mở "mỏ vàng" di sản làng nghề trong bối cảnh hiện nay là rất cần thiết đối với Hà Nội.

Nhìn về tương lai, với một bệ phóng thể chế có các quy định đặc thù và vượt trội, tư duy mới, tầm nhìn mới cùng quyết tâm chính trị mạnh mẽ của Đảng bộ, chính quyền Thành phố, kết hợp khát vọng giữ lửa nghề của các thế hệ nghệ nhân, chúng ta hoàn toàn có cơ sở để tự hào và tin tưởng giá trị sản xuất làng nghề của Hà Nội trong 5 năm tới sẽ tăng bình quân khoảng 10% mỗi năm như mục tiêu đặt ra.

Một diện mạo mới, rực rỡ của làng nghề Hà Nội đang dần hiện hữu. Ở đó, những ngôi làng không còn khói bụi, không gian chật chội, mà chỉ còn những “làng nghề xanh”. Ở đó rộn rã tiếng nói cười của du khách trong và ngoài nước, những người thợ trẻ với ánh mắt tự hào, tự tin nối nghề truyền thống của ông cha để lại qua nhiều thế kỷ, chế tác ra những sản phẩm thủ công “Made in Hanoi”.

Mạch nguồn di sản Thăng Long ngàn năm tuổi, trải qua bao thăng trầm, nay với “cuộc cách mạng thể chế”, đã thực sự được khơi thông, ùa vào dòng chảy của nền kinh tế sáng tạo. Điều này không chỉ đóng góp trực tiếp vào mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa trở thành mũi nhọn kinh tế, mà còn khẳng định tầm vóc, trí tuệ và bản lĩnh của một Thủ đô Hà Nội văn hiến, văn minh, hiện đại, hạnh phúc, sánh vai cùng các đô thị lớn trên thế giới trong kỷ nguyên mới./.

Nội dung: Trung Kiên / Thiết kế: Phạm Hoa

24/07/2026 11:05