Trống đồng và những tục kiêng kỵ của người Hà Nội xưa

Trống Phú Lương - vẻ đẹp và bí ẩn tín ngưỡng xưa

Hơn 20 năm trước từng rộ lên “phong trào” đào đồ cổ bán. Nhiều nhóm thợ hình thành, khá chuyên nghiệp, dùng máy dò kim loại tự chế giá chỉ vài trăm nghìn đồng nhưng dò đâu trúng… trống đồng đến đó. Ngày 4/1/2001, một nhóm 5 người mang máy dò, cuốc xẻng đến thôn Văn Nội, dò tại khu nghĩa trang xã. Chỉ mới ở độ sâu 55cm đã phát hiện trống đồng. Khi dân làng kéo đến xem và công an xã hay tin, nhóm đào bỏ chạy, để lại một chiếc trống đồng hoa văn đẹp. Tôi là nhà khoa học đầu tiên được tiếp cận hiện vật này (trên bản đồ, trống nằm ở vị trí số 15 màu…).

Dáng và hoa văn của trống đồng này khá đẹp có thể sánh với những trống Đông Sơn hàng đầu của đất nước như trống Hoàng Hạ (cũng ở Phú Xuyên, Hà Nội) hay trống Cổ Loa (Hà Nội) đều đã được xếp hạng là Bảo vật quốc gia. Trống Phú Lương hiện lưu giữ tại Bảo tàng Hà Nội cũng có hoa văn tinh xảo: ngôi sao 12 cánh ở giữa mặt trống, 12 chim giang cánh bay, tang trống chạm khắc nhiều thuyền đua, lưng trống khắc cảnh người hóa trang múa. Giá như trống Phú Lương không bị bẹp, Hà Nội hẳn đã có thêm một Bảo vật quốc gia.
Vấn đề đặt ra là vì sao trống Phú Lương lại bị đập bẹp thê thảm: bẹp cả phần tang, lưng và mất cả một đoạn dài chân trống? Có thể loại trừ khả năng do người ngày nay gây ra, bởi thợ đào cổ vật phải giữ nguyên vẹn để còn bán, còn người địa phương thì chỉ tiếp cận khi trống vẫn nằm trong lòng đất. Vậy ai đã đập bẹp trống? Hóa ra chính là những chủ nhân xưa của nó.

Theo tín ngưỡng kiêng kỵ từ thời Hùng Vương, khi chia của cho người chết, các thủ lĩnh thường được chôn theo những vật quý nhất, trong đó có trống đồng Đông Sơn. Tuy nhiên, trống dành cho thế giới bên kia phải khác với trống đang sử dụng, nên họ tự tay đập bẹp để tạo sự khác biệt. Trống Phú Lương là trường hợp điển hình trong việc kiêng kỵ: làm cho đồ dùng của người chết vừa giống lại phải vừa khác với đồ dùng của người sống. Hiện tượng này cũng từng được phát hiện ở khu mộ Làng Vạc (Nghệ An), nơi nhiều trống đồng tùy táng bị cố ý đập thủng mặt vì cùng lý do đó.

Tục kiêng kỵ này còn tồn tại rất lâu trong cuộc sống tâm linh của người Việt. Tôi xin dẫn chứng thêm một ví dụ: Trong lễ “dâng sao giải hạn” ở một ngôi chùa lớn giữa trung tâm Hà Nội, tôi chứng kiến cảnh người dân đốt vàng mã, trong đó có những con ngựa vàng mã được làm rất đẹp. Nhưng trước khi đốt, người ta phải dùng que hương chọc mù hai con mắt ngựa. Điều này mang ý nghĩa: muốn cho người chết nếu có cưỡi ngựa để về trần gian cũng không biết đường về nữa, vì họ muốn người thân đã sang bên kia thế giới khác rồi thì cứ yên tâm ở lại mà đừng về quấy nhiễu người sống nữa… Tục đốt vàng mã cũng thể hiện một phần quan niệm kiêng kỵ, phân biệt hai thế giới âm - dương vừa giống vừa khác.

Đền, đình Đồng Cổ và lễ hội thiêng ở Hà Nội

Những chiếc trống đồng được coi là hồn thiêng của người Việt, vì thế người Việt tôn trống như một vị thần tối cao, được lập đền thờ “Đồng Cổ” (theo nghĩa chữ Hán, Đồng Cổ nghĩa là Trống Đồng.
Ngôi đền Đồng Cổ rất thiêng được xây dựng ở ven sông Mã thuộc làng Đan Nê, huyện Yên Định, Thanh Hóa đã được ghi vào thư tịch. Sử sách và truyền thuyết đã ghi lại nhiều về công lao của vị thần này. Trong đền Đồng Cổ có một tấm bia gỗ, niên đại Bảo Hưng năm thứ hai thời Tây Sơn (1802) có ghi lại: Tuyên Công Nguyễn Quang Bàn, em của Nguyễn Quang Toản, con của anh hùng Quang Trung Nguyễn Huệ đã phát hiện được trống đồng ở nơi này, sai người đem cúng vào miếu để làm nhạc khí khi cúng lễ. Sự tích của thần núi Đồng Cổ còn được các sử gia thời Nguyễn chép trong sách “Đại Nam Nhất Thống Chí”.

Hà Nội là mảnh đất có nhiều sự tích liên quan đến vị thần Đồng Cổ. Theo thần tích của làng Thượng Lâm, huyện Mỹ Đức, Hà Nội, trong thế kỷ X, Đinh Tiên Hoàng đã tặng cho dân làng này một chiếc trống đồng để thờ. Về sau, đến đời vua Lê Tương Dực (1495 - 1516), thần Đồng Cổ nơi đây đã được vua phong sắc cho dân làng để thờ. Chiếc trống này chính là trống Miếu Môn ngày nay.

Hà Nội là nơi có nhiều đền thờ Đồng Cổ nhất nước: 1 ở phố Thụy Khuê, 3 di tích ở xã Minh Khai, quận Bắc Từ Liêm (nay thuộc phường Thượng Cát, TP Hà Nội).

Đền Đồng Cổ ở phố Thụy Khuê ven bờ nam của Hồ Tây, đã nổi tiếng với lễ hội rất thiêng. Nhiều điều kiêng kỵ trong dịp lễ hội ở đây cũng đã được ghi trong sử sách và truyền thuyết. Đền được vua Lý Thái Tông cho xây dựng ở bên ngoài thành Thăng Long và chọn ngày 25 tháng Ba âm lịch tiến hành lễ hội tại đền. Lễ hội này còn được gọi là “Hội thề Trung Hiếu”, các quan văn võ từ Hoàng thành Thăng Long kéo đến ngôi đền, quỳ trước thần vị và đọc lời thề “Làm con bất hiếu, làm tôi bất trung, thần minh trụ diệt”. Đến thời Trần và thời Lê, ngày lễ hội vẫn được quan văn võ đến tham gia hội thề này, chỉ có chuyển ngày mở lễ hội sang ngày 4 tháng tư. Lễ hội có nhiều điều kiêng kỵ: quan to, quan nhỏ đều không được vắng mặt, phải mặc lễ phục để quỳ lạy trước thần Đồng Cổ và nhất là phải đọc lời thề trước trời đất và vị vua trị vì. Nếu đọc sai thì phạm vào điều kỵ nhất của lễ hội và bị “thần minh trụ diệt”.

Ngoài đền Đồng Cổ ở phố Thụy Khuê thì ở xã Minh Khai, quận Bắc Từ Liêm trước đây còn có 3 di tích thờ trống đồng nữa cũng rất thiêng, đó là: Miếu Đồng Cổ, đình Vân Trì, đình Ngọa Long.
Miếu Đồng Cổ còn gọi là đình Nguyên Xá, thuộc thôn Nguyên Xá. Trong miếu hiện còn giữ sắc phong và thần phả. Thành hoàng là “Đương Cảnh Thành Hoàng Giám Thệ Đại Vương Đồng Cổ Sơn Thần”. Trong đền còn bài vị, long ngai. Hiện nay di tích còn lưu giữ 9 đạo sắc phong gồm 1 đạo của triều Tây Sơn và 8 đạo của triều Nguyễn.

Đình Vân Trì thuộc thôn Vân Trì, còn lưu giữ 11 đạo sắc phong Thành hoàng cùng bài vị và câu đối, trong đó có câu: “Đồng cổ Chí Kim truyền hiền Thánh”. Di tích thờ Đồng Cổ Sơn Thần hiện còn 12 đạo sắc phong. Hội làng được tổ chức vào mùng 4 tháng 4 Âm lịch.
Đình Ngọa Long thuộc thôn Ngọa Long, thờ Thành hoàng là thần Đồng Cổ Sơn. Năm 2006, đền bị cháy, chuông chỉ còn núm. Hiện nay, sắc phong, kiệu, chuông đều không còn. Đình được xây lại năm 2007 nhờ ngân sách nhà nước và đóng góp của dân. Di tích vẫn giữ tấm bia của làng ghi lại sự tích thần và khoán ước từ thời Cảnh Hưng.

Cả ba thôn ở xã Minh Khai đều thờ Thành hoàng là thần Đồng Cổ, tức thần Trống Đồng và tổ chức lễ hội hằng năm. Trong lễ hội có những tục lệ kiêng kỵ như tổ chức mâm cúng thần phải đầy đủ sản vật và nhất thiết không thể thiếu món Thủ Lợn dâng Thần. Buổi tế lễ phải chỉn chu từ trang phục đến các bài khấn mong cho thần Trống Đồng phù hộ cho mùa màng tươi tốt.

Trống đồng ở Hà Nội được tìm thấy nhiều và được người dân tôn thờ như Thần, với những tín ngưỡng kiêng kỵ độc đáo. Trống vừa là đồ tùy táng, chia cho người đã khuất, vừa được coi là thần của quốc gia Đại Việt trong hội thề Trung Hiếu, đồng thời là Thành hoàng của làng với các lễ hội long trọng hàng năm. Đây thực sự là một di sản văn hóa quan trọng, tạo nên “văn hóa Trống Đồng” đặc sắc mà ít địa phương nào ở Việt Nam có được.