Nhà văn Trần Bảo Định: Tri ân đất mẹ bằng trang viết

Đặt tên là một sự lựa chọn và nhiều khi tên khai sinh lại trở thành sự định danh, định hướng cho đời người. Một nhà thơ sinh ra nơi miền đất Tây Nam Bộ từng lấy tên sông Bảo Định làm bút danh - nhà thơ Bảo Định Giang. Nghiệm ra, những người lấy tên quê, tên sông đều là những người nặng lòng yêu quê hương, đất nước. Và có rất nhiều người trong số họ đã thành danh.

Trần Bảo Định học Khoa văn, Ban Triết học Viện Đại học Đà Lạt, sau đó tham gia kháng chiến chống Mỹ. Hòa bình lập lại, ông có gần mười năm về quê làm ruộng. Công việc nhà nông tuy vất vả nhưng ông chưa bao giờ than cực, than khổ. Bởi theo như ông kể, ở nơi ấy ông đã có những phút giây hạnh phúc: được ngồi dưới bóng cây ngoài đồng ăn trưa, say mê quan sát các loài chim, cá tự do đùa giỡn bên nhau. Và chính những kiến thức được thâu nhận từ sách vở, trong dân gian, cùng những quan sát trong đời sống thường nhật ấy đã được ông tái hiện vô cùng sinh động, hấp dẫn qua những trang văn thấm đẫm tình yêu con người, tình yêu thiên nhiên... Bởi thế, đọc những trang văn, những câu chuyện mà ông đã kể, dù là kể về những danh nhân, những người bình dân chân lấm tay bùn, hay kể về các loài chim trời, cá nước nơi quê hương... người đọc đều thấy đất Việt, trời Nam, non nước mình hiện lên tươi đẹp và đáng yêu, đáng sống biết bao. Những tác phẩm của ông đã góp phần làm đẹp thêm các vùng đất. Phải nói, đấy là cái tâm, cái tài và sự cống hiến dường như không khi nào biết mệt của ông.

***

Trần Bảo Định xuất hiện trên văn đàn khá muộn, khi tuổi đã gần bảy mươi ông mới có tác phẩm đầu tiên ra mắt bạn đọc. Nhưng khi đã viết thì sức viết nơi ông thật dồi dào, mạnh mẽ. Có lúc tôi thầm nghĩ, sự viết của ông giống như một vụ nổ Big Bang trong sự nghiệp văn chương, khởi đầu cho một sự kiến tạo để từ đó ra đời thêm những vì sao văn chương lấp lánh. Chỉ trong hơn mười năm ông đã góp thêm hơn ba mươi đầu sách, bao gồm truyện ngắn, thơ, phê bình, khảo cứu… Chính xác là từ 2012, trong đó có khoảng năm sáu năm ông vừa viết vừa điều trị căn bệnh ung thư. Một khối lượng tác phẩm thực sự là đồ sộ, là niềm mơ ước và ngưỡng mộ đối với bao người. Ông viết như chạy đua với thời gian và vượt lên những cơn đau của căn bệnh. Từ chỗ bác sĩ yêu cầu ông không được viết đến lúc họ lại mừng vui vì thấy ông có thể cầm bút trở lại, viết mà bệnh tình lại mỗi ngày một thuyên giảm. Bạn bè, người thân đều ngưỡng mộ sức viết và nghị lực phi thường, hiếm có của ông. Mọi người đã kể, đã nói về ông như là một kỳ tích văn chương và như kỳ tích về sự nỗ lực vượt lên những thách thức của con người.

Tôi và nhà văn Trần Bảo Định quen thân nhau như một một mối lương duyên của cuộc sống, một sự tình cờ không báo trước. Tôi biết ông qua những người bạn văn đã từng sống bên nhau nơi chiến trường, từ những ngày cùng ở miền Đông Nam Bộ, sau đấy là cùng về Nam lộ Bốn Mỹ Tho vào những năm 1972 - 1973 khi cuộc chiến đang diễn ra vô cùng khốc liệt.

Ngày ấy, Trần Bảo Định biết tôi và nhà thơ Thanh Thảo đang ở chiến trường cùng về đồng bằng vùng ven Nam lộ Bốn. Ông ở bộ phận quân báo Miền nên có được những thông tin về các hoạt động của chúng tôi. Còn tôi, phải rất lâu sau ngày đất nước hòa bình thống nhất mới có dịp biết ông qua các trang văn. Quen nhau nhưng trước đấy chưa từng gặp. Rồi chúng tôi kết thân, tặng sách, trò chuyện qua điện thoại và thông tin thời đại 4.0, ngày càng thêm hiểu, thêm quý nhau hơn. Mãi tới dịp kỷ niệm 50 năm Ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/2025), chúng tôi mới gặp nhau lần đầu.

*

Nhà văn Trần Bảo Định được giới văn chương và bạn đọc biết đến như một hiện tượng khá đặc biệt. Ông viết văn khi đã gần bước vào tuổi thất thập. Nhưng đã bắt đầu thì dường như không kìm được mạch văn ào ạt tuôn trào. Viết một cách miệt mài và thầm lặng. Viết nhiều, viết nhanh mà cẩn trọng từng câu chữ. Văn của ông giản dị, trong sáng, nhẹ nhàng nhưng rất thấm. Đặc biệt, thứ ngôn ngữ “rặt phương Nam” mà ông đã dùng - nguyên chất, bình dân nhưng lại sâu lắng, làm say đắm người đọc và cả những nhà nghiên cứu hàn lâm. Đó là một thứ căn cước văn chương và ngôn từ miền Tây Nam Bộ mà bất cứ ai đã đọc ông đều yêu, đều nhớ.

Nhà văn Trần Bảo Định còn được biết đến với một tên gọi, dù không là bút danh nhưng là sự định danh, không lẫn được với ai. Rất trìu mến, thân thương, gần gũi: “Ông già Nam Bộ nhiều chuyện”. Chỉ mấy từ thôi mà như khắc họa đầy đủ chân dung nhà văn Trần Bảo Định. Như là một bút danh thứ hai, nói được quê quán, bản sắc vùng đất nơi ông sinh ra và lớn lên, vừa nói được sự phong phú đến lạ kỳ về vốn sống, vốn kiến thức văn hóa, lịch sử vô cùng đồ sộ mà ông đã tích lũy được. Đó là những gì làm nên sự hiểu biết, sự viết, sự kể được “nhiều chuyện” của ông. “Ông già Nam Bộ nhiều chuyện” mà kể chuyện nào cũng hấp dẫn, cuốn hút người đọc, được nhiều người thích nghe. Đọc ông mọi người cảm nhận như sự tiếp nối một cách hết sức tự nhiên, xuất sắc tài năng và phong cách văn chương của các nhà văn lớp trước Đoàn Giỏi, Sơn Nam, Trang Thế Hy, Nguyễn Quang Sáng... Đọc ông, tôi còn cảm nhận phảng phất có âm điệu trào lộng, dân giã, lạc quan, tự hào như những câu chuyện của bác Ba Phi, một người kể chuyện tài ba mà người dân Nam Bộ thời chống Mỹ ai ai cũng biết. Qua các trang viết của ông người đọc thấy hiện lên miền đất và con người phương Nam thật là lẫm liệt, hào sảng, thân thiết, trữ tình, lãng mạn, đáng yêu.

Đọc những trang văn của ông trong hai tập sách “Đất mẹ” (quyển Thượng và quyển Hạ) sắp ra mắt bạn đọc, tôi cảm nhận rõ dòng chảy tự nhiên của mạch văn, mạch đời tác giả Trần Bảo Định dào dạt như dòng sông Bảo Định nơi ông đã sinh ra. Không biết có phải ông đã trù liệu từ rất lâu, sau khi ông cho in rất nhiều tác phẩm viết về các miền quê, những tên đất, tên người, tên chim, tên cá... của miền đất phương Nam, giờ là lúc ông viết “Đất mẹ” như một sự gửi gắm, biết ơn mảnh đất nơi mình sinh ra.

Chính điều này tạo nên sự khác biệt của “Đất mẹ”. Nếu bộ ba “Kiếp ba khía”, “Đời bọ hung”, “Phận lìm kìm” thể hiện sự cảm thông sâu sắc đối với những phận đời chìm nổi; bộ ba “Đất Việt trời Nam liệt truyện” tái hiện khúc tráng ca hào hùng về lịch sử đấu tranh yêu nước oanh liệt của nhân dân Nam Bộ qua các thời kỳ lịch sử; thì bộ đôi “Đất mẹ” là tấm lòng thương tưởng và tri ân nặng nghĩa nặng tình của nhà văn dâng lên quê hương Long An yêu dấu.

Ở “Đất mẹ” (quyển Thượng), nhà văn gợi nhớ bao vị tiền nhân với công sức gây dựng, giữ gìn và trao truyền di sản quê hương. Đến “Đất mẹ” (quyển Hạ), nhà văn cho thấy sự nâng niu, trân quý vẻ đẹp nhân hậu hiền hòa của người bình dân Nam Bộ trong ý ăn nết ở, lao động sản xuất, phong tục tập quán và trong đối nhân xử thế. Có thể nói, “Đất mẹ” đã tái hiện trước mắt ta cả không gian văn hóa lịch sử với vẻ đẹp nhân văn và khí chất con người Nam Bộ. Trang văn của Trần Bảo Định như con đường quê bình dị, gần gũi đưa người đọc trở về chốn quê xưa hằng có trong tâm tưởng.
Trần Bảo Định từng viết:

Làng An Vĩnh Ngãi anh hùng
Đã từng hạnh phúc đã từng khổ đau
Ruộng vườn thành những chiến hào
Dòng sông bờ rạch thấm màu máu dân
Tôi về lòng những bâng khuâng
Làm sao đền đáp những ân tình này?

Qua những trang văn chan chứa tình yêu thương gia đình, quê hương, đất nước của ông, bạn đọc xa gần đều cảm nhận được một sự đền đáp đầy yêu thương, nặng nghĩa nặng tình với đất mẹ.
Là người biết ông trong chiến trường và gặp ông khi hòa bình, hôm nay khi đọc hai tập “Đất mẹ”, tôi nhận ra sự thống nhất trong cảm xúc và lối viết của ông - chân thực, mộc mạc và nhiều trải nghiệm. Những trang sách của Trần Bảo Định luôn tạo được sự hấp dẫn riêng, bởi trong văn ông có đủ cả tâm và tài./.