Kiêng kỵ thờ thần ở Viên Nội

Bản thần tích ở đình Viên Nội cho biết: Vào đời Hùng Duệ Vương, biết quân Thục sắp lấn chiếm Phong Châu, vua cho dựng đàn cầu đảo đất trời, linh thần sơn thủy, sau đó cử Sơn Tinh cầm quân đi dẹp giặc Thục. Trên đường đi, cờ xí rợp trời, gió thổi thuyền lướt, chiêng trống vang rền. Chỉ trong một ngày, quân đã tiến tới đầu trang Viên Nội, huyện Đông Ngàn, phủ Từ Sơn, đạo Bắc Ninh.

Đến đây, Sơn Thánh thấy hai cụ già dung mạo dị kỳ đang tắm ở đầm lớn (Vân Trì). Hai cụ nhìn thấy Sơn Thánh đều mỉm cười rồi lên bờ, đi đến một gò đất rồi biến mất. Thấy vậy, Sơn Thánh nói với binh sĩ: "Quái lạ, đây là ngôi miếu." Thế rồi ra lệnh cho dừng lại đóng quân. Sơn Thánh ngẩng đầu nhìn thấy có các chữ "Thủy... tối linh".

Đêm ấy, Sơn Thánh nghỉ ở miếu để xem thực hư thế nào. Khoảng cuối canh ba, Sơn Thánh đang ngủ mơ màng, bỗng thấy hai cụ già, áo quấn quanh mình, lưng đeo đai ngọc, hình dáng dị kỳ, dung mạo cổ quái, từ đường Đống đi lại, tự xưng là anh em, con của Lạc Long Quân họ Hùng, làm quan Thủy thần, sau đó tự xưng tên là Đống Băng và Uông Tá. Hai người cùng thưa:

"Trời đất đã an bài, mỗi phương trời đã định. Nghe nhà vua sai đi đánh dẹp. Có nhà vua ấy, tất có bề tôi này, anh em tự nguyện xin đi đánh giặc..."

Nói xong, hai anh em liền bước xuống thuyền rồng rồi bay lên không trung biến mất.

Sơn Thánh tỉnh giấc, biết là thần báo mộng xuống phù giúp nên hôm sau đem quân đi dẹp quân Thục.

Khi đến chân núi Sóc, Sơn Thánh ngồi cùng tướng sĩ luận bàn, vạch kế sách tấn công, bỗng thấy quân Thục trùng trùng điệp điệp bao vây, bức ép bốn mặt. Sơn Thánh hô lớn: "Trời hãy giúp ta cho quân đánh nhau với quân Thục một trận". Thế rồi, Sơn Thánh đem quân xuất chiến. Khi ngẩng đầu lên, thấy có một vạt mây đen, trong đó có hai người áo quần kỳ lạ, màu sắc sặc sỡ, cưỡi ngựa đỏ từ trên mây bước xuống. Thuồng luồng nhảy nhót, thần ứng hiện, long xà ảnh động, sao Đẩu rơi; sông lạnh mở chiến trận, hổ báo hồn kinh, sấm rền biển cả. Quân Thục sợ hãi, Sơn Thánh phá được vòng vây của giặc. Quân Thục đại bại. Sơn Thánh chém được chính tướng, tỳ tướng và vài vạn người. Từ đó thiên hạ thái bình, nước nhà vô sự... (Bản dịch của TS. Phạm Văn Thắm).

Sau khi chiến thắng quân giặc, hai ông về đóng quân tại rừng Am Thông và hóa tại đây vào ngày 7 tháng Một. Dân Viên Nội lập đền thờ phụng. Hiện xóm Giữa còn dấu tích hai ngôi mộ thần được nhân dân gìn giữ, tôn tạo.

Hai vị thần Đống Băng và Uông Tá phù trợ Sơn Tinh thời vua Hùng thứ 18, khoảng năm 258 trước Công nguyên, sau đó lại hiển linh cùng Diệu La công chúa thời kỳ Hai Bà Trưng (năm 40-43 sau Công nguyên).

Hằng năm, làng Viên Nội mở hội tôn vinh công đức của thần từ ngày mùng 6 đến ngày 16 tháng Giêng.

Làng có bốn phe Bắc, Nam, Đông, Đoài, mỗi phe hằng năm nhận 4 mẫu ruộng để lo việc làng. Trong bốn ngày hội, mỗi phe mổ một con lợn. Gia đình nhận ruộng trồng cấy, lấy hoa lợi để nuôi lợn tế thần. Trước đó cả năm, người ta mua lợn giống ở chợ Tó nặng khoảng 20 kg, chỉ được nuôi lợn đen, kiêng nuôi lợn khoang. Lợn được nuôi bằng cám, bã, rau, bèo. Gần đến hội, cho lợn ăn mía trong 10 ngày. Đúng ngày hội, lợn được tắm rửa sạch sẽ, cho vào cũi tre, trên có ống cắm hương rồi khiêng ra đình. Một cụ trong ban khánh tiết kiểm soát lợn; nếu đạt các tiêu chuẩn quy định trong quy ước, lợn được làm thịt, để nguyên con đặt trước ban thờ. Cùng với lợn đen, trên ban thờ còn có xôi, bánh trôi trắng, bánh chưng. Các quan viên bắt đầu tế thánh. Đến phần đọc văn tế, viên chủ tế phải kiêng đọc Đống là Dướng, Vĩnh là Vỉnh, Uông là Uổng, Diệu là Giáo, La là Lư.

Thủ từ do dân làng cử đảm nhiệm trong thời hạn một năm. Người trông coi việc nhà Thánh phải có tư cách, khỏe mạnh, gia đình song toàn, không có tang, biết cúng lễ, giao thiệp tốt. Khi gia đình đột xuất có tang cũng chỉ được về vào buổi tối, kiêng gần vợ. Hằng ngày, ông từ không được ăn thịt chó, thịt trâu, thịt bò./.