Đền Và hay còn gọi là Đông Cung, tọa lạc tại thôn Vân Gia, phường Trung Hưng, thị xã Sơn Tây, là một trong “tứ cung của xứ Đoài” thờ Tản Viên Sơn Thánh - vị thần đứng đầu trong "Tứ bất tử" của tín ngưỡng dân gian.
Lễ hội đền Và diễn ra hai lần trong một năm, đó là lễ tháng Giêng, từ 14 đến 17/1 âm lịch và lễ hội Đả ngư diễn ra ngày 15/9 âm lịch. Trong đó, lễ hội tháng Giêng có quy mô lớn với các nghi thức rước, tế lễ long trọng. Ngoài ra, ở phần hội, còn có các trò chơi dân gian, đêm giao lưu văn nghệ… quanh khu vực di tích.
Đặc biệt, theo thông lệ cổ truyền, cứ cách 3 năm một lần, hội chính lại được mở (tương đương các năm Tý - Mão - Ngọ - Dậu…). Vào dịp này, nhân dân 8 làng cùng thờ Đức Thánh Tản (giờ là bảy tổ dân phố ở các phường: Trung Hưng, Viên Sơn, Phú Thịnh (thị xã Sơn Tây) và thôn Duy Bình (huyện Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc) lại cùng nhau tổ chức hội liên vùng.
Lễ rước long ngai bài vị Tam vị Đức Thánh Tản chính là tâm điểm của lễ hội. Được biết, đoàn rước từ thị xã Sơn Tây qua sông Hồng sang đền Ngự Dội, nằm trên địa phận thôn Duy Bình để tế lễ, rồi quay trở lại đền Và.
Chủ tịch UBND thị xã Sơn Tây Ngô Đình Ngũ cho biết, Lễ hội đền Và được tổ chức không chỉ tưởng nhớ công ơn của Đức Thánh Tản đối với dân, với nước, mà còn thể hiện ước nguyện của người dân về sự yên bình, ấm no, hạnh phúc, đồng thời, kết nối nhân dân đôi bờ tả - hữu sông Hồng thành một khối. Với những giá trị văn hóa, lịch sử quý giá, năm 2016, Lễ hội đền Và được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
"Việc tổ chức Lễ hội đền Và xuân Quý Mão - 2023 nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử văn hóa, quảng bá với du khách về tiềm năng du lịch của thị xã Sơn Tây nói riêng và xứ Đoài nói chung; đồng thời, nâng cao năng lực quản lý, tạo điều kiện cho nhân dân trong vùng và du khách tham gia các hoạt động thiết thực hướng về cội nguồn, tri ân công đức tổ tiên, chung sức tôn tạo, tu bổ các di tích lịch sử, văn hóa trên địa bàn, xứng với tầm vóc di tích quốc gia và vùng đất địa linh, nhân kiệt”, ông Ngô Đình Ngũ khẳng định.
