Từ phim thị trường đến phim nghệ thuật: Đâu là hướng đi bền vững cho điện ảnh Việt?

Phim trăm tỷ và những yếu tố tạo nên cơn sốt

Không khó để nhận ra những điểm chung trong các bộ phim ăn khách của các hãng phim tư nhân. Đầu tiên, hầu hết các phim này đều có đề tài gần gũi, dễ tiếp cận với khán giả. Những câu chuyện trong phim thường xoay quanh các tình huống hài hước, tình cảm gia đình, tình yêu đôi lứa hoặc những chủ đề giải trí nhẹ nhàng. Điều này giúp phim thu hút được một lượng lớn khán giả thuộc nhiều lứa tuổi.

Bên cạnh đó, cách kể chuyện trong phim thị trường cũng đi theo công thức chung: lời thoại đơn giản, dễ hiểu, có nhiều tình tiết gây cười hoặc tạo sự bất ngờ. Kịch bản thường không quá cầu kỳ, và phần lớn đều hướng đến một cái kết có hậu, dễ đoán, giúp khán giả cảm thấy thư giãn khi xem phim. Cách dàn dựng cũng được tối giản hóa để đảm bảo nhịp phim nhanh, không gây cảm giác nặng nề hay khó hiểu cho người xem.

Một trong những yếu tố quan trọng giúp phim thị trường thành công là việc sử dụng dàn diễn viên có sức hút với công chúng. Những gương mặt quen thuộc từ các lĩnh vực giải trí như ca sĩ, người mẫu, diễn viên truyền hình hay thậm chí là các ngôi sao mạng xã hội thường xuyên xuất hiện trên màn ảnh rộng, mang theo một lượng người hâm mộ đông đảo và góp phần không nhỏ vào thành công doanh thu của bộ phim. Đây là một chiến lược phổ biến mà các nhà sản xuất phim thường áp dụng để đảm bảo lượng vé bán ra, bất kể chất lượng diễn xuất của diễn viên có thực sự xuất sắc hay không.

Ngoài ra, việc lựa chọn thời điểm phát hành phim cũng đóng vai trò quan trọng trong sự thành công của phim thị trường. Phần lớn các bộ phim này được phát hành vào dịp Tết Nguyên Đán - thời điểm mà khán giả có nhiều thời gian rảnh rỗi, tâm lý thoải mái và sẵn sàng chi tiêu cho giải trí. Đây cũng là lúc các rạp chiếu phim đông đúc nhất, giúp doanh thu phim dễ dàng tăng cao trong thời gian ngắn.

Không thể không nhắc đến chiến lược quảng bá rầm rộ mà các nhà sản xuất phim áp dụng để thu hút sự chú ý của công chúng. Họ sẵn sàng chi mạnh tay cho các chiến dịch tiếp thị, từ các buổi họp báo, trailer hoành tráng, cho đến việc tổ chức các chuyến giao lưu (“cine tour”) từ Nam ra Bắc. Những sự kiện này tạo cơ hội cho khán giả gặp gỡ trực tiếp các diễn viên, đạo diễn, qua đó giúp bộ phim đạt hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ trên truyền thông.

Tuy nhiên, dù có doanh thu cao, nhiều bộ phim thị trường vẫn bị đánh giá là chưa thực sự chất lượng. Lời thoại nhiều khi còn đơn điệu, thiếu chiều sâu; diễn xuất của một số diễn viên bị cường điệu hóa, tạo cảm giác như đang xem một vở kịch hơn là một bộ phim điện ảnh. Chính vì thế, các phim này thường chỉ dừng lại ở mức “xem để giải trí”, chưa đủ sức để được coi là những tác phẩm nghệ thuật có giá trị lâu dài.

Khoảng trống trong dòng phim lịch sử, nghệ thuật

Trong khi phim thị trường liên tục gặt hái thành công về mặt doanh thu, thì dòng phim lịch sử, nghệ thuật lại gặp rất nhiều khó khăn, dẫn đến sự mất cân bằng trong bức tranh chung của điện ảnh Việt Nam. Các nhà làm phim tư nhân thường không mặn mà với những đề tài này vì nhiều lý do, từ chi phí sản xuất cao, khả năng tiếp cận khán giả hạn chế cho đến rủi ro doanh thu thấp.

Đề tài lịch sử, chiến tranh vốn đòi hỏi sự đầu tư lớn về bối cảnh, phục trang, kỹ xảo và đặc biệt là khâu nghiên cứu nội dung, nhằm đảm bảo tính chân thực và thuyết phục. Tuy nhiên, những bộ phim thuộc thể loại này lại không dễ thu hút khán giả đại chúng, nhất là trong thời đại mà thị hiếu phần đông người xem hướng đến sự giải trí nhanh gọn, dễ hiểu. Vì vậy, nhiều nhà sản xuất e ngại đầu tư vào dòng phim này, bởi nếu không có chiến lược quảng bá tốt, phim có thể dễ dàng rơi vào tình trạng lỗ nặng.

Nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã nhận định: “Phim thị trường đang làm tốt vai trò của nó, dù có doanh thu cao hay thấp. Nhưng như nhiều nền điện ảnh khác trên thế giới, phim thị trường không bao giờ đảm bảo cho khả năng phát triển của điện ảnh đỉnh cao”. Điều này có thể thấy rõ khi nhìn vào thực trạng phim lịch sử và nghệ thuật tại Việt Nam. Trong vòng 20 năm trở lại đây, số lượng phim lịch sử, nghệ thuật được thực hiện một cách công phu, bài bản chỉ đếm trên đầu ngón tay. Có thể kể đến: “Dòng máu anh hùng”, “Khát vọng Thăng Long” hay “Đất rừng phương Nam”. Trong đó, “Dòng máu anh hùng” và “Khát vọng Thăng Long” dù được đánh giá cao cả về chất lượng nội dung đến cách dàn dựng nhưng lại không đạt thành công về mặt doanh thu do chưa tìm được cách tiếp cận phù hợp với khán giả. Đây là một điều đáng tiếc, bởi cả hai bộ phim đều có sự tham gia của những nhà làm phim chuyên nghiệp, trong đó có cả các đạo diễn và diễn viên gốc Việt từ Hollywood.

Việc thiếu vắng dòng phim lịch sử, nghệ thuật không chỉ làm mất đi một mảng quan trọng trong điện ảnh Việt Nam, mà còn ảnh hưởng đến cách thế hệ trẻ tiếp cận và hiểu về lịch sử dân tộc. Đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải cho rằng: “Việt Nam rất cần thiết phải có một chiến lược phát triển văn hóa, trong đó có phát triển điện ảnh. Ở những quốc gia có nền điện ảnh phát triển như Pháp, Hàn Quốc, họ có những quỹ điện ảnh quốc gia với ngân sách lớn để đầu tư không chỉ cho sản xuất phim mà cả phát hành, giáo dục điện ảnh, tổ chức liên hoan phim, tôn vinh di sản điện ảnh...”. Trong khi đó, ở Việt Nam, việc hỗ trợ dòng phim nghệ thuật và lịch sử còn khá hạn chế, dẫn đến sự phát triển thiếu đồng bộ giữa phim thị trường và phim có giá trị nghệ thuật cao.

Cân bằng giữa thương mại và nghệ thuật: Thách thức của điện ảnh Việt

Những tranh cãi xung quanh chất lượng nội dung và giá trị nghệ thuật của các bộ phim có doanh thu trăm tỷ trong thời gian qua càng khẳng định sự cần thiết của một chiến lược phát triển điện ảnh bài bản và bền vững. Nếu chỉ chạy theo thị hiếu và lợi nhuận mà bỏ quên các giá trị văn hóa, lịch sử, điện ảnh Việt sẽ khó có thể tạo dựng được bản sắc riêng, đồng thời đánh mất cơ hội nâng cao vị thế trong khu vực và thế giới. Việc đầu tư cho dòng phim này là hết sức cần thiết, không chỉ từ phía nhà nước mà còn từ chính các nhà làm phim và khán giả, để có thể tạo ra những tác phẩm có ý nghĩa lâu dài, chứ không chỉ dừng lại ở những bộ phim mang tính giải trí ngắn hạn.

Nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã nhấn mạnh:“Điện ảnh tồn tại nhờ dòng phim thị trường nhưng phát triển thì phải dựa vào dòng phim nghệ thuật (bao gồm cả dòng phim độc lập) lấy sáng tạo không ngừng làm tiêu chí hướng tới.” Điều này cho thấy, dù phim thương mại có thể mang lại lợi nhuận trước mắt nhưng để xây dựng một nền điện ảnh bền vững, cần có những bộ phim mang giá trị nghệ thuật cao, phản ánh chân thực lịch sử, văn hóa và con người Việt Nam.

Một trong những yếu tố quan trọng để phát triển điện ảnh chính là chính sách hỗ trợ từ nhà nước. Ở các quốc gia có nền điện ảnh phát triển như Pháp hay Hàn Quốc, chính phủ đóng vai trò điều tiết, trợ lực mạnh mẽ thông qua các quỹ điện ảnh quốc gia, các chương trình hỗ trợ sản xuất và phát hành phim. Còn ở Việt Nam, theo đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải: “Chúng ta chưa có một hệ thống hỗ trợ điện ảnh bài bản như vậy, nên có cảm giác điện ảnh phát triển khá tự phát, chưa theo chuẩn mực”. Điều này dẫn đến thực trạng phim nhà nước tài trợ thường gặp khó khăn trong khâu phát hành và tiếp cận khán giả. Bộ phim “Đào, Phở và Piano” là một ví dụ điển hình. Dù được thực hiện theo đề án thí điểm, khi ra rạp, phim lại vướng mắc về tài chính khi toàn bộ doanh thu phải nộp về ngân sách, trong khi đơn vị phát hành phải tự chi trả mọi chi phí vận hành, dẫn đến nghịch lý càng chiếu nhiều càng lỗ. Tương tự, bộ phim “Bà già đi bụi”, dù được đánh giá có chất lượng tốt, nhưng theo quy định của Luật Điện ảnh, phim sản xuất bằng ngân sách Nhà nước không được phép tự phát hành. Do chưa có cơ chế phát hành phù hợp, bộ phim đến nay vẫn chưa thể tiếp cận khán giả.

Không chỉ về cơ chế tài chính, việc đổi mới tư duy sáng tạo và cách làm phim cũng là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng điện ảnh Việt. Hiện nay, một số hãng phim có vốn nhà nước vẫn chưa tận dụng được lợi thế khi không chịu áp lực doanh thu, để tạo ra những tác phẩm mang ý nghĩa nghệ thuật cao. Theo đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải: “Các hãng phim nhà nước có thể tập trung vào những đề tài mang tính cộng đồng, đặc thù như hải đảo, miền núi, thiếu nhi hoặc các phim chính luận sắc bén mà các hãng phim tư nhân thường không mặn mà. Nếu được làm tốt và có chiến lược quảng bá hiệu quả, những bộ phim này không chỉ thu hút sự quan tâm của dư luận mà còn có thể đạt được doanh thu khả quan”.

Có thể nói, để điện ảnh Việt Nam phát triển một cách toàn diện cần có sự kết hợp giữa hai yếu tố: phát triển dòng phim thị trường để đảm bảo doanh thu và đầu tư cho dòng phim nghệ thuật, lịch sử để khẳng định vị thế và giá trị văn hóa. Điều này đòi hỏi chiến lược hỗ trợ từ nhà nước với sự đầu tư bài bản cả về chính sách, tài chính và sáng tạo nghệ thuật. Có như thế điện ảnh Việt Nam mới có thể đạt đến một tầm cao mới, vừa đáp ứng nhu cầu giải trí của khán giả, vừa góp phần xây dựng nền văn hóa phim ảnh phong phú và bền vững./.