Phạm Xuân Nguyên - con nợ của nhân gian

Tôi từng cộng tác với nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên nhiửu lần, nói nhử vả thì đúng hơn, và lần nà o cũng lắm sự không thể không viết thà nh chuyện. Phạm Xuân Nguyên thì khối người nhử vả, và cái tính cả nể của anh đâm thà nh giai thoại. Nhà văn Nguyễn Quang Lập có lần nói rằng Phạm Xuân Nguyên là người không thể nói không. Từ sáng chí tối, anh được vô số lời mời, mời hội thảo, mời tọa đà m, mời khai trương, mời ra mắt sách, cả mời tiệc tùng đình đám, và bị nhử, nhử viết bà i cho báo, nhử dịch sách, nhử viết tiểu luận, phê bình, nhử là m MC, nhử đọc tham luận, nhử nhận xét, nhử đủ thứ nhử. Được hay bị, cái gì cũng không thể nói không. Thật bi kịch khi Thượng đế không cho Phạm Xuân Nguyên 48 tiếng một ngà y nhưng lại ban cho cái đức luôn luôn nói có. Thế mới sinh ra chuyện.

Thoạt đầu tôi không biết điửu ấy, mới nhử Phạm Xuân Nguyên viết giùm cho một lời giới thiệu đầu sách. Là tôi được nhà xuất bản đử nghị đứng ra tuyển chọn một tập 18 tác giả trẻ. Lần đầu tiên là m việc nà y, tôi tâm huyết lắm. Và sau khi chọn chọn lựa lựa, tính tới tính lùi, tôi quả quyết rằng không ai khác có thể thực hiện được công việc rất quan trọng nà y giùm tôi ngoà i Phạm Xuân Nguyên. Anh nhận lời ngay, một cái gật đầu rất sốt sắng (là lúc ấy tôi cảm thấy thế). Ngà y hẹn trả bà i đã đến, tôi gọi điện cho Phạm Xuân Nguyên. Anh bảo anh chưa xong, và nói bằng giọng nghiêm trọng như đang khảo cứu một công trình lớn Anh biết cuốn nà y em mất nhiửu công sức, anh đọc cũng thấy thế nên muốn viết cho thật kử¹. Tôi cảm động lắm, lại cảm ơn rối rít và hẹn ngà y trả bà i.

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên cùng dịch giả Dương Tường và nhà báo Hữu Việt trong một tọa đà m văn học. Ảnh: Hà Linh.

Cùng hôm ấy, tôi đến công ty phát hà nh đã đặt hà ng tôi tập sách. Tôi khoe rằng cuốn sách sẽ rất oách, vì chính Phạm Xuân Nguyên đã nói rằng Anh biết cuốn nà y.... Chị giám đốc cười ồ: à”i dà o, ông ấy nói thế đấy. Đây nà y, vẫn còn nợ đây hai cuốn sách dịch hơn năm nay chưa trả được. Gặp biên tập viên của NXB Phụ nữ, tôi lại khoe vử cuốn sách tuyển chọn đầu tay, và để chứng minh cho chất lượng của nó, cháº³ng gì bằng trích dẫn lại lời của Phạm Xuân Nguyên Anh biết cuốn nà y.... Chị biên tập viên cười mím chi Bác ấy nói vậy thôi, là lười chưa là m. Bác ấy vẫn còn nợ bên chị mấy việc đã xong đâu. “ Không, nhưng mà anh Phạm Xuân Nguyên bảo đã đọc cuốn của em rất kử¹.... Tôi chạnh lòng vì công trình của mình có vẻ bị phủ nhận, đà nh nói vớt mấy câu thế. Thôi, có khi bác ấy còn chưa đọc đâu., chị biên tập phẩy tay rồi nói sang chuyện khác.

Đến chiửu, nhà văn Nguyễn Quử³nh Trang, phóng viên báo Thể Thao Văn Hóa gọi điện cho tôi có công chuyện. Quử³nh Trang cũng có một tác phẩm trong tập. Nhân tiện tôi báo cho cô biết tập sách đã hoà n thà nh, chỉ còn chử lời bạt của Phạm Xuân Nguyên nữa là đưa và o máy in. Tôi nhắc lại Phạm Xuân Nguyên đã bảo rằng.... “ à”i trời, Quử³nh Trang cắt ngang lời, thế thì chị chử còn lâu. Phạm Xuân Nguyên không có thời gian để là m việc ấy đâu. Chị không biết rằng nếu Phạm Xuân Nguyên nhận lời hẹn với ai mà trên đường đi gặp một người khác là chú ấy rẽ ngang và o quên ngay cuộc hẹn thứ nhất à ?. Rồi Trang mắng tôi xơi xơi Mà sao chị lại cứ nhử ông ấy và o lúc nà y. Báo Tết bên em đang chử bà i của Phạm Xuân Nguyên, ngà y in đến nơi rồi mà em phải giục suốt từ hôm nọ đến giử. Thôi thôi, chị đừng nhử vả gì nữa để chú ấy viết bà i cho bọn em cho xong đi.

Lần nà y thì tôi tổn thương ghê gớm. Tôi gọi điện ngay cho Phạm Xuân Nguyên với vẻ không hà i lòng. Tôi trách rằng tại sao anh nợ nần nhiửu như thế mà còn nhận lời viết cho tôi. Phạm Xuân Nguyên bảo yên trí, yên trí, nợ rồi sẽ lần lượt được trả hết.

Từ bữa đó, niửm tin trong tôi bị lung lay. Tôi bắt đầu ráo riết thúc nợ.

- Đây, đêm nay anh sẽ ngồi viết. Sáng mai em mở hộp thư ra sẽ thấy bà i.

Tôi yên trí ngủ ngon. Sáng sớm khấp khởi mở máy tính, và o hộp thư. Không thấy bà i.

- Em chưa thấy bà i? Anh gửi lại đi.

- Vậy à ? Thế thì anh còn đoạn kết nữa, nhất định đêm nay sẽ hoà n thà nh nốt.

Tôi chử ngót một tháng sau mới nhấc máy điện thoại nhắc nhở đoạn kết.

- Đúng 7 giử sáng mai là em sẽ nhìn thấy bà i. “ Phạm Xuân Nguyên tuyên bố chắc nịch như thế.

Tất nhiên đến 7h tối hôm sau trong hộp thư của tôi vẫn chỉ thấy toà n thư rác của Agoda, Airasia và Vietnamairline.

Trong khi đó, phía công ty sách liên tục giục giã Em ơi, hay là thôi mình cứ in đi nhé. Hoặc em nhử người khác. Chị nói rồi, bác ấy không viết đâu.

Không. Tôi có thói quen đã là m việc gì là là m đến cùng, và cái việc thúc giục một con nợ gan lì như Phạm Xuân Nguyên cũng phải là m đến cùng.

Đúng đợt đó là Hội nghị quốc tế Văn học Việt Nam, tôi biết Phạm Xuân Nguyên đến đấy sẽ sa và o lưới của vô số bạn văn trong nước và quốc tế. Tôi gọi điện ốp và ngạc nhiên khi thấy đang giử hot của hội nghị mà Phạm Xuân Nguyên lại ở nhà .

- Đây, tôi phải ở nhà để viết bà i cho chị. Có dám đi đâu đâu. Ai gọi điện mời mọc tôi cũng từ chối hết.

Tôi lại cảm động lắm lắm. Sáng hôm sau gặp Phạm Xuân Nguyên tại hội nghị. Như một phản xạ có điửu kiện, lập tức tôi gà o lên từ Bà i thay cho câu Chà o.

- à€, đúng chiửu nay anh sẽ gửi.

- Sao lúc chiửu qua anh bảo anh đang ngồi viết?

- ửª thì... viết được nửa bà i rồi thấy bí, đứng lên để đến đêm viết tiếp.

- Đêm viết tiếp thì bà i đâu?

- Thì anh viết rồi thấy không ưng lại... xé đi viết lại.

Vẫn giọng nghiêm trang như đang đứng giữa hội thảo quốc tế. Trời đất quỷ thần ơi! Cứ thế nà y thì phát điên lên mất.

Tôi biết Phạm Xuân Nguyên chưa đụng bút được chữ nà o. Lần cuối cùng gọi điện thúc giục, tôi nghe tiếng chuông đổ một cách giận dữ khác thường, tôi đồ rằng Phạm Xuân Nguyên sẽ trốn nợ mà không dám nhấc máy, ai ngử nhấc ngay sau hồi thứ hai. Miệng tôi còn tròn vo chưa kịp trút hết nỗi điên tiết thì từ đầu dây bên kia, giọng xứ Nghệ đã đửu đửu cất lên, nghiêm trang và kính trọng:

- Dạ thưa chị, em đây ạ. Chị có điửu gì chỉ bảo?

Khuôn miệng tròn vo lại kéo ngang đến mang tai. Vừa buồn cười vừa tức anh ách. Và tôi đồ rằng mình không phải là người duy nhất ở nước Nam nà y điên tiết với Phạm Xuân Nguyên như thế. Sau bận ấy thì tôi giận thật. Phạm Xuân Nguyên đà nh nói cùn Cà ng tốt. Cà ng đỡ bị nhử vả. “ ửª, lần sau em cũng cháº³ng dám nhử anh nữa.

Nhưng rồi tôi vẫn cứ chử bà i. Nhưng rồi tôi vẫn phải nhử vả Phạm Xuân Nguyên. Thiên hạ có tức thế nà o thì tức, tức như phải đấm lần sau vẫn đà nh hạ giọng nhử. Nhiửu lần, nhà xuất bản tổ chức lễ ra mắt tác phẩm của tôi. Không thể nhử ai khác ngoà i Phạm Xuân Nguyên là m MC, dù rất không muốn nhún nhường năn nỉ một người mà mình đã tuyên bố không thèm nhử vả gì nữa. Người có khả năng hoạt ngôn, mà lại hoạt ngôn trong lĩnh vực văn học dường như tìm không nổi người mà đếm trên đầu ngón tay. Có Phạm Xuân Nguyên, người ta yên tâm chương trình dù bị phát sinh rắc rối, dù có khuyết thiếu, dù xuất hiện thêm nhiửu thà nh phần quá khích vẫn thà nh công trong tiếng cười hỉ hả. Phạm Xuân Nguyên hoạt ngôn cả trên bà n tiệc cũng như trước sân khấu lớn, trước công chúng trong nước cũng như quốc tế. Dường như anh có cái biệt tà i thâu tóm mọi đầu mối trong khán phòng để tung hứng với kho ngôn ngữ và chữ nghĩa lúc nà o cũng đầy ắp. Thậm chí còn có thể biến một bà i diễn văn rất dở và tẻ nhạt của một cử tọa thà nh điểm nhấn ấn tượng và hà i hước. MC là viết tắt của từ Master of Ceremony (Người là m chủ buổi lễ) và Phạm Xuân Nguyên luôn trở thà nh người chủ của mọi buổi lễ mà anh tham dự. Đâm ra Phạm Xuân Nguyên thà nh rất đắt sô. Từ talk show của Hội đồng Anh, tọa đà m văn học của Hội nhà văn, họp báo ra mắt sách cho đến các hội thảo văn học lớn nhử đửu không thể không mời MC tay ngang nà y. Có bận một cháu bé lớp bốn khoe với chúng bạn rằng cái bác trên TV kia là bạn của bố tớ. Thế là nhân một sự kiện của nhà trường, bố tớ năn nỉ bạn quý Phạm Xuân Nguyên đến dẫn chương trình, giao lưu với các cháu. Nhà văn Trần Thanh Hà có lần bình luận rằng Đến nói chuyện với các cháu lớp bốn, bác ấy còn nói được....

Việc nước đã thế, đến việc tiệc tùng Phạm Xuân Nguyên cũng không thoát khửi cảnh bị chèo kéo. Không biết có khi nà o anh nghĩ rằng thiên hạ già nh giật anh để nhử vả hoặc chỉ để uống một ly rượu là sự khốn khổ hay hạnh phúc. Những bà n tiệc có anh không khi nà o ngớt tiếng cười. Phạm Xuân Nguyên có một kho chuyện như cái nồi Thạch Sanh không bao giử cạn. Hay có đôi khi, chỉ một cách chơi chữ, một từ phát kiến hoà n toà n mới cũng khiến cho những người cùng bà n phì cười bó tay trước kẻ mà sự phản ứng nhanh nhậy trong các nơ ron thần kinh dường như tỉ lệ thuận với tuổi tác. Phạm Xuân Nguyên có sự thông minh, hóm hỉnh và vừa khiêm nhường, vừa cao ngạo đặc thù của một ông đồ xứ Nghệ.

Nhà phê bình cần tri thức và bản lĩnh. Tôi thấy mình có cả hai. Phạm Xuân Nguyên đã nói một câu rất ngạo như thế. Ngạo mà không ai trách. Ngạo mà không ai ghét. Người ta thường có một câu nhận xét rất chung vử Phạm Xuân Nguyên Gã nà y cực kử³ thông minh. Cho đến giử nà y, Phạm Xuân Nguyên là người duy nhất ở Viện Văn học chỉ có bằng cử nhân, và là một trong số rất ít những người thuộc giới viết lách, phê bình chuyên nghiệp viết rất nhiửu mà lại chưa in sách, chưa khi nà o có ý gia nhập Hội Nhà văn Việt Nam. Phạm Xuân Nguyên chả lấy đó là m điửu. Đi đâu còn phà n nà n rằng Cũng là hạn chế đấy, vì nhiửu trường đại học muốn mời tôi vử giảng mà tôi chỉ có bằng cử nhân. Chuyện nà y là m tôi nhớ đến nhà thơ Trần Hòa Bình, người chưa bao giử in một tập thơ khi còn sống, chưa có chân trong Hội Nhà văn Việt Nam, và thấy loay hoay là m tiến sĩ một hồi rồi lại bử ngang, xách ba lô lên rừng xuống bể. Chỉ những người rất tự tin và o tri thức của mình, chỉ những người đã có danh tiếng, danh vị mà coi nó như thứ phù du mới có thể đứng giữa thiên hạ mà ngang như thế. Cũng thể như một ông tỷ phú sở hữu hà ng trăm bất đống sản có lần từng nói vui rằng à”i dà o, tôi mặc cái gì mà thiên hạ cháº³ng tưởng tôi mặc hà ng hiệu.

Có một điửu khiến tôi rất nể Phạm Xuân Nguyên là anh có thể tự học được ngoại ngữ. Là người là m việc trong chuyên ngà nh ngoại ngữ, tôi biết học một ngôn ngữ thứ hai gian lao như thế nà o và cần phải có những quy trình gì. Vậy mà Phạm Xuân Nguyên tự học. Nhập ngũ ba năm thì cũng ôm mấy cuốn tự học nhà u nát mà xong được tiếng Nga, tiếng Pháp. Xong ở đây là mang nghĩa thà nh dịch giả chuyên nghiệp. Với bút danh Ngân Xuyên, dịch giả tự học Phạm Xuân Nguyên đã chuyển ngữ được cả những cuốn của Milan Kundera, một trong những tác giả khó dịch nhất, và những tập lý luận phê bình nặng ký. Nhưng có một điửu kử³ quặc mà có lần tôi gợi ý nếu anh gửi hồ sơ rất có thể sẽ có tên trong Guinness. áº¤y là anh dịch thà nh thạo được cả Anh, Pháp, Nga nhưng cháº³ng nghe nói được câu nà o, nửa chữ cũng không. Đi dự hội thảo quốc tế chỉ biết cười hì như người dốt thật. Vậy mà cháº³ng biết là m cách nà o vẫn giao tiếp thân thiết được với Cao Hà nh Kiện và nhiửu bậc danh gia khác. Có bận tôi sang Bắc Kinh, trong quá trình công tác có là m việc với dịch giả Điửn Tiểu Hoa. Tôi hửi chị có biết nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên không. Điửn Tiểu Hoa quay sang nhìn tôi ngạc nhiên Sao lại không biết? và nói rằng anh Nguyên là một người đáng kính trọng. Lần nà y tới Hà Nội, nếu ăn tối với chúng tôi, chị nhất định mong muốn được mời Phạm Xuân Nguyên đến tham dự.

Nhiửu người biết Phạm Xuân Nguyên, lắm người quý mến anh, âu cũng là nỗi khổ. Nhà văn Phạm Ngọc Tiến có lần nói trực tiếp với ông bạn thân rằng Phạm Xuân Nguyên yêu quý cả nhân loại. Kẻ yêu tất cả mọi người là kẻ không yêu ai cả, rồi đay nghiến thêm Ngà y đi là m, tối đi nhậu, đọc và o lúc nà o mà lại viết được, nói được lắm thế. Tôi đem điửu đó giễu lại Phạm Xuân Nguyên. Lần nà y thì anh có vẻ tổn thương. Anh bắt đầu cố gắng chứng minh rằng không phải anh yêu tất cả, rằng trong phê bình anh là người nghiêm túc, phê phán tháº³ng thừng, không yêu quý gì hết. Riêng điửu nà y thì tôi công nhận, vì mặc dù là một chủ nợ khắc nghiệt, chưa khi nà o tôi được con nợ ăn năn bằng cách khen ngợi trả nợ vử tác phẩm của mình. Rõ là đối với Phạm Xuân Nguyên, nợ nà o đi nợ đấy.

Nỗi tổn thương của nhà phê bình còn thể hiện ở một sự rất kử³ quặc và ngộ nghĩnh. áº¤y là cái bận tôi có một cuộc tọa đà m tác phẩm và đử nghị Phạm Xuân Nguyên viết tham luận. Sáng trước ngà y tọa đà m, anh gọi điện cho tôi bảo giử anh đang đi công tác, chiửu muộn mới vử, sách anh chưa có, tôi cứ đến nhà anh mà gửi lại qua bà trông xe đạp xe máy ở khu tập thể, lúc nà o vử anh sẽ đọc. Tôi tá hửa. Sáng mai đã phải có tham luận. Cuốn sách dà y như thế, còn phải đọc, còn phải viết, còn phải ngẫm nghĩ. Tất cả những việc ấy là m và o lúc nà o. Tôi rầu rầu Nếu anh có nhận được sách của em thì cũng cố gắng đọc cho hết hai truyện nhé. Có 10 truyện tất cả nhưng đọc hai thôi cũng được. Phạm Xuân Nguyên ngạc nhiên Sao lại thế? Anh phải đọc hết chứ.

Tôi cười méo mó qua điện thoại.

- Là vì em thấy mọi người bảo anh chỉ đọc một trang đầu, một trang giữa, và một trang cuối, thế là viết được thà nh một bà i 10 trang giấy.

Tối hôm ấy, Phạm Xuân Nguyên gọi điện cho tôi, thông báo đã nhận được sách và giử đang ngồi đọc. Anh nói rằng anh tìm thấy hai lỗi chính tả, lỗi thứ nhất là ở trang 15, dòng thứ 9 từ trên xuống, tôi viết nhầm tên nhà sư trụ trì với tên ngôi chùa, lỗi thứ hai là dòng đầu tiên ở trang 20, tôi gõ nhầm chữ khai thác thà nh khai khác.

- Vâng? “ Tôi kiểm tra lại thông tin, xác nhận thế và chử đợi.

- ửª... thế thôi. “ Nói xong nhà phê bình cúp máy.

Tôi ngơ ngác. Tôi tưởng có chuyện gì rất quan trọng trong phong cách nghệ thuật của tác phẩm. Mãi mới nghĩ ra, Phạm Xuân Nguyên vẫn còn rất ấm ức vử chuyện bị vu oan rằng không đọc gì mà vẫn viết được. Nay anh chứng minh cho tôi thấy rằng anh đọc rất kử¹, kử¹ đến mức tìm được cả hai lỗi chính tả nhử xíu.

Tuy nhiên, sáng hôm sau, tại buổi tọa đà m, Phạm Xuân Nguyên không cần đến một tử giấy ghi chép mà vẫn có thể tham luận vử tác phẩm, với những chú dẫn, dẫn giải tỉ mỉ ở từng chi tiết, một việc sẽ là bất khả thi ngay cả với người có đọc mà không kử¹. Sau đó tôi mới biết những gì người ta vẫn nói vử Phạm Xuân Nguyên chỉ là giai thoại. Tất cả đửu biết rằng một ngà y của anh chỉ có 24 tiếng, anh luôn trở vử nhà khi đã muộn và thường cắt thời gian ngủ ra để là m việc. Phạm Xuân Nguyên là m việc đêm, và là m việc rất nhanh, đọc rất nhanh, việc người khác là m cả tháng thì với anh chỉ bằng một phần nhử thời gian như thế. Đấy là cái sự trời cho. Phạm Xuân Nguyên nói rằng anh thích là m việc đêm bởi vì những khi đối mặt với chiếc máy vi tính và công việc nợ nần ngập đầu, anh sẽ tạm quên đi bốn bức tường trống vắng ở bên trong thời khắc mà con người dễ cô quạnh nhất. Ngà y cuối năm, người ta bảo vui như Tết thì Phạm Xuân Nguyên nói buồn như Tết. Anh sợ những khoảnh khắc cô độc một mình của giao thừa, khi mà những gia đình đông đủ sẽ đầm ấm bên nhau, còn những người độc thân chỉ chử từng giử cho qua đi ba ngà y Tết, để rồi sau đấy, ra Giêng, anh lại khoả lấp sống đời bằng những nợ nần của nhân gian.