"Thép dưới cỏ": Bản anh hùng ca về người lính và lịch sử

Trong lời thưa của tác giả ở đầu cuốn sách, nhà thơ Hữu Thỉnh nhấn mạnh: “Gần 60 năm qua, kể từ Chiến dịch Tà Mây - Làng Vây, Binh chủng Tăng - Thiết giáp đã làm nên bao nhiêu chiến công hiển hách, tiêu biểu là Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử. Gần 60 năm ấy, biết bao sự kiện đã xảy ra, kéo theo rất nhiều thay đổi về tầm nhìn, về thị hiếu, về cách cảm, cách nghĩ. Viết về Làng Vây phải thỏa mãn những nhu cầu của ngày hôm nay. Người ta không chỉ muốn biết những bí mật của Làng Vây mà muốn giải mã về nó.

Người ta không chỉ bằng lòng về một sự kiện mà còn muốn biết số phận những con người làm nên sự kiện đó sau chiến tranh ra sao. Không còn nhớ gần 60 năm trước, tôi đã viết những gì. Không một trang bản thảo nào của ngày ấy được giữ lại. Tôi bắt đầu bằng hai bàn tay trắng như các nhà văn vẫn thường làm. Trong cuốn “Lịch sử Binh chủng Tăng - Thiết giáp”, Quân đội nhân dân Việt Nam, Chiến dịch Tà Mây - Làng Vây chỉ được viết chưa đến năm trang đánh máy. Tôi xem đó là cái khung để tưởng tượng và hư cấu ra ngoài cái khung đó. Có một số nguyên mẫu được văn học hóa để làm tô đậm dấu ấn lịch sử, còn hầu hết các sự kiện và nhân vật đều là sản phẩm của sáng tạo. “Thép dưới cỏ” viết về Làng Vây, nhưng nó là Làng Vây của văn học, không phải là bản sao của lịch sử. Tôi đã dốc vào đây tất cả tình cảm của tôi qua 13 năm sống và phục vụ trong Binh chủng Tăng - Thiết giáp và xem đây như sự trả một món nợ lớn đối với cái nôi đã nuôi dưỡng tôi trưởng thành”.

Chính vì thế, “Thép dưới cỏ” không đơn thuần là một cuốn tiểu thuyết chiến tranh theo nghĩa kể lại một trận đánh. Điều đáng chú ý hơn là Hữu Thỉnh đặt trong câu chuyện Làng Vây những câu hỏi lớn: điều gì làm nên sức mạnh của người lính Việt Nam, giúp một binh chủng còn rất trẻ vượt qua muôn vàn gian khó để làm nên chiến thắng; và sau chiến tranh, những con người ấy mang theo những ký ức, vết thương, phẩm giá và niềm tin ra sao? Bởi vậy, chủ đề tư tưởng nổi bật của Thép dưới cỏ là sự tôn vinh người lính trong chiến tranh hiện đại. Hữu Thỉnh không xây dựng họ như những biểu tượng chung chung mà đặt vào những tình huống cụ thể, nơi phẩm chất được thử thách và khẳng định bằng hành động.

Tác phẩm cho thấy chiến thắng Làng Vây không phải kết quả của cảm hứng nhất thời mà là thành quả của trí tuệ tập thể. Những cuộc họp sở chỉ huy, những tranh luận giữa công binh, pháo binh, xe tăng, tham mưu, hậu cần, địa phương, những cân nhắc về hướng tấn công, phương án vượt sông Sê Pôn, cách sử dụng xe tăng bơi, cách đánh bóc vỏ, cách chống địch tái chiếm... tất cả cho thấy chiến tranh không chỉ là thử thách của lòng dũng cảm mà còn là thử thách của trí tuệ tổ chức và năng lực chỉ huy. Cách tiếp cận ấy khiến chiến thắng trong tác phẩm có cơ sở hiện thực, tránh được sự đơn giản hóa hay huyền thoại hóa.

Tuy vậy, “Thép dưới cỏ” không khô cứng như một bản tổng kết chiến dịch. Sức sống của tác phẩm nằm ở chỗ Hữu Thỉnh luôn kéo lịch sử về với số phận con người. Sau những quyết định quân sự là những người lính thiếu ngủ, sốt rét, nhớ nhà, nhớ người yêu, viết nhật ký, đọc sách, làm thơ, đùa vui giữa gian khổ, thèm một bát rau giá hay một chén nước gạo rang. Họ mang theo gia đình, quê hương và những ước mơ rất đời thường vào chiến trường. Chính điều ấy làm cho tác phẩm có hơi ấm đời sống. Người lính không bị hóa thành công cụ chiến đấu. Họ vẫn là những con người đang sống trọn vẹn, yêu thương trọn vẹn và chiến đấu trọn vẹn.

Dù viết tiểu thuyết nhưng Hữu Thỉnh vẫn giữ được chất thơ trong văn xuôi. Chất thơ không nằm ở việc làm mềm chiến tranh, mà nằm ở cách ông nhìn sự vật. Một hang đá sở chỉ huy có thể gợi ý nghĩ “lịch sử bắt đầu với sự hoang dã”. Một đội hình xe tăng lao qua khói lửa có thể được cảm như “con rồng đất”. Một cảnh hành quân mưa rừng, một bữa chia tay, một tiếng gọi mẹ giữa trận địa tan hoang, một đàn chim bay lên cuối sách đều mang âm hưởng trữ tình. Văn xuôi của Hữu Thỉnh vì thế vừa có tính kể, vừa có tính gợi.
Một thành công khác là giọng điệu và ngôn ngữ. “Thép dưới cỏ” mang âm hưởng sử thi nhưng không lên gân. Tác phẩm ca ngợi chiến thắng nhưng không che giấu mất mát; tôn vinh người lính nhưng vẫn giữ nguyên vẻ bình dị của họ. Ngôn ngữ trong “Thép dưới cỏ” đan xen giữa ngôn ngữ quân sự và ngôn ngữ đời thường. Khi viết về hội nghị tác chiến, ngôn ngữ rành mạch, nhiều thuật ngữ, nhiều phương án, nhiều mệnh lệnh. Khi viết về đời sống đồng đội, ngôn ngữ trở nên tự nhiên, hóm hỉnh, thô ráp mà thân mật. Những lời đối thoại giữa bạn bè làm cho không khí tiểu thuyết bớt trang nghiêm đơn điệu. Hữu Thỉnh hiểu rằng người lính không chỉ sống bằng khẩu hiệu. Họ sống bằng tiếng cười, bằng tình bạn, bằng sự bông đùa, bằng khả năng làm nhẹ cái khốc liệt.

Một điểm đáng chú ý của “Thép dưới cỏ” là kết cấu. Tác phẩm không đi theo một đường thẳng đơn giản từ chuẩn bị đến chiến đấu rồi kết thúc. Nó đan xen nhiều lớp với cách kết cấu làm cho Làng Vây không chỉ là một trận đánh mà là một trường ký ức. Mỗi nhân vật mang theo một đường đời riêng, một quá khứ riêng, một vết thương riêng. Nhờ đó, lịch sử được nhìn như tổng hòa của nhiều phận người.

Phong cách xây dựng nhân vật của Hữu Thỉnh thiên về hành động và tình huống hơn là những đoạn phân tích tâm lý dài. Nhân vật bộc lộ qua cách xử lý công việc, đối diện hiểm nguy, chăm sóc đồng đội, nhớ gia đình hay gìn giữ phẩm giá trong hoàn cảnh khốc liệt. Điều này phù hợp với không khí quân đội và chiến tranh, nơi nhân cách được đo bằng hành động. Tuy vậy, nhà văn vẫn dành những khoảng lặng giàu chất trữ tình để khắc họa thế giới nội tâm: nỗi nhớ mẹ, nhớ người yêu, nỗi đau trước sự hy sinh của đồng đội hay niềm xúc động khi nghe thơ mình qua sóng phát thanh. Chính những chi tiết ấy giúp nhân vật giữ được vẻ chân thực, không trở thành những tượng đài khô cứng.

Tác phẩm cũng làm nổi bật mối quan hệ quân dân như một nguồn sức mạnh của chiến thắng. Đồng bào Vân Kiều, nhân dân Hướng Hóa, những cô gái chèo thuyền đuôi én, những người dẫn đường, giao liên, dân công, y tá, anh nuôi... đều góp phần vào thành công của chiến dịch. Hữu Thỉnh nhìn chiến tranh không chỉ từ góc độ quân sự mà còn từ góc độ xã hội. Một trận đánh không chỉ do người lính ngoài mặt trận tạo nên, mà còn do những con người thầm lặng phía sau như dân công, giao liên, y tá, anh nuôi, công binh, địa phương, những người mẹ, người vợ, người yêu ở hậu phương. Vì thế, chiến thắng trong “Thép dưới cỏ” mang đậm ý nghĩa cộng đồng và sức mạnh của khối đại đoàn kết.

Một chủ đề quan trọng khác là ký ức chiến tranh sau chiến tranh. Phần cuối tác phẩm mở rộng không gian và thời gian, đưa câu chuyện Làng Vây vượt ra khỏi khoảnh khắc trận đánh để nhìn vào những dư âm kéo dài nhiều thập kỷ. Những người lính trở về đời thường, gặp lại nhau, kể lại chuyện cũ, đối diện với ký ức và cả những người từng ở bên kia chiến tuyến. Chi tiết cuộc gặp với Jean Pao - nguyên cố vấn tại Làng Vây cho thấy Hữu Thỉnh không xem lịch sử là điều đã khép lại. Làng Vây tiếp tục sống trong ký ức của người thắng, người thua, người chứng kiến, người viết và các thế hệ sau. Có kẻ không thoát khỏi thù hận, có người tìm đến sự thật, có người giải mã quá khứ bằng tinh thần nhân văn...

Về nghệ thuật, thành công nổi bật của cuốn tiểu thuyết là sự kết hợp hài hòa giữa tư liệu lịch sử và hư cấu văn học. Tác giả ý thức rõ mình không sao chép lịch sử mà sáng tạo trên nền tảng lịch sử. Tư liệu đem lại độ tin cậy và không khí của một chiến dịch có thật; hư cấu tạo nên số phận nhân vật, chiều sâu tâm lý và sức sống của tác phẩm. Đây là hướng đi phù hợp với tiểu thuyết lịch sử - chiến tranh: lịch sử là cái khung, nhưng văn học phải tạo ra linh hồn.

So với nhiều tiểu thuyết Việt Nam đương đại viết về chiến tranh và hậu chiến, “Thép dưới cỏ” có vị trí khá riêng. Tác phẩm tập trung phục dựng một chiến dịch lịch sử cụ thể là Tà Mây - Làng Vây và trận ra quân đầu tiên của Binh chủng Tăng - Thiết giáp. Hữu Thỉnh dành nhiều trang viết cho công tác chuẩn bị, tổ chức, hiệp đồng binh chủng và phẩm chất của người lính, nhưng không dừng ở việc ca ngợi chiến công. Ông vẫn đặt trong chiến thắng những câu hỏi về số phận, đạo đức, tình đồng đội và ký ức hậu chiến. Bởi vậy, tác phẩm vừa mang âm hưởng sử thi, vừa có chiều sâu nhân bản.

Nhìn tổng thể, “Thép dưới cỏ” là một tiểu thuyết chiến tranh giàu ý nghĩa, khẳng định sức mạnh của con người Việt Nam trong chiến tranh hiện đại qua lòng yêu nước, trí tuệ tập thể, tình đồng đội, quan hệ quân dân và niềm tin vào chính nghĩa. Về nghệ thuật, cuốn sách là sự hòa quyện giữa tư liệu và hư cấu, giữa chất sử thi và đời thường, giữa văn xuôi quân sự với cảm quan thơ. Hữu Thỉnh đã đem vào cuốn tiểu thuyết đầu tay kinh nghiệm của một người lính, sự từng trải của một nhà văn và tâm hồn của một nhà thơ. Ở tuổi 85, ông vẫn cho thấy sức sáng tạo bền bỉ và một tình cảm sâu nặng dành cho đồng đội của mình./.