NSNA Nguyễn Văn Toản: “Mỗi bức ảnh là một câu chuyện được kể bằng ánh sáng và sự thấu cảm”

PV: Tên tập sách “Những nẻo đường tôi qua” gợi nhiều liên tưởng về ký ức, những vùng đất và những cuộc gặp gỡ. Phải chăng, ông muốn kể lại hành trình của mình bằng những bức ảnh?

NSNA Nguyễn Văn Toản: Đúng là qua cuốn sách, tôi muốn khái quát và nhìn lại quá trình sáng tác của mình. Nhưng tôi dùng chữ “nẻo” cũng để nhấn mạnh rằng nhiều tác phẩm được tôi thực hiện ở những nơi hẻo lánh, những vùng đất gập ghềnh, gian khó... “Những nẻo đường tôi qua” không phải là toàn bộ hành trình, mà chỉ là những mảnh ghép nhỏ dọc đường tôi đi. Từ những lễ hội, công trình kiến trúc cổ, cảnh sắc thiên nhiên của đất nước, quê hương hay những vùng đất tôi có dịp đặt chân tới..., mỗi bức ảnh là một lần gặp gỡ, một lần rung động... Trên hành trình ấy, có những khoảnh khắc được bắt trọn, cũng có những phút giây đã trôi qua; có những bức ảnh tròn đầy, cũng có những lần dang dở. Nhưng tất cả, dù thành công hay chưa trọn vẹn, đều góp phần “dệt” nên một con đường - con đường nhiếp ảnh mà tôi đã chọn và gắn bó.

PV: Trước khi đến với nhiếp ảnh, ông từng có nhiều năm công tác trong lĩnh vực xây dựng, quy hoạch và quản lý đô thị. Điều gì đã đưa ông đến với nhiếp ảnh và gắn bó với nghệ thuật này đến tận bây giờ?

NSNA Nguyễn Văn Toản: Từ khi còn học tại Đại học Kiến trúc Hà Nội, tôi đã có cảm xúc trước cái đẹp và thích khám phá cái đẹp. Khoảng năm 1980, sau khi ra trường, tôi làm công tác quy hoạch ở ngoại thành Hà Nội. Trong thời gian đó, tôi tình cờ gặp một người bạn là kiến trúc sư Nguyễn Đình Cương - “con nhà nòi” về nhiếp ảnh. Chính anh đã đưa tôi đến với nhiếp ảnh nghệ thuật từ những ngày đầu và luôn đồng hành, khích lệ, truyền cảm hứng cho tôi trong quá trình sáng tác.

Cũng vì đam mê nhiếp ảnh mà lúc ấy tôi đã bán chiếc xe đạp anh trai để lại, lấy tiền mua một chiếc máy ảnh Canon. Kinh tế khi đó còn khó khăn nên chiếc máy ảnh vừa giúp tôi thỏa mãn niềm yêu thích, vừa trở thành phương tiện để có thêm thu nhập, cải thiện đời sống gia đình. Khoảng năm 1990, tôi tham gia một lớp nhiếp ảnh tại Hội Nhà báo Hà Nội. Từ đó, tôi dành nhiều thời gian sáng tác và tham gia các cuộc thi ảnh. Năm 1998, tôi được kết nạp vào Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam.

PV: Trong số 101 tác phẩm được giới thiệu trong tập sách, dễ nhận thấy mảng ảnh về miền núi, biển cả, quê hương chiếm phần đáng kể. Đây có phải là những đề tài ông đặc biệt yêu thích và dành nhiều thời gian khám phá?

NSNA Nguyễn Văn Toản: Trong những vùng đất tôi đến sáng tác, phong cảnh, con người và những nét sinh hoạt của vùng cao Tây Bắc luôn có sức hút đặc biệt đối với tôi. Con đường nhiếp ảnh của tôi được khơi nguồn từ những cung đường mịt mù sương phủ. Những dải đất miền biên viễn phía Bắc như Lào Cai, Cao Bằng, Hà Giang (nay là Tuyên Quang)... qua nhiều chuyến đi đã trở nên thân thuộc, gắn bó với tôi. Đây cũng là nơi tôi có nhiều tác phẩm được giải thưởng trong nước và quốc tế.

Không chỉ say sưa với “núi cao và mây trắng”, tôi còn bị cuốn hút bởi biển cả mênh mông và những nhịp sống mang vị mặn mòi nơi ấy. Mỗi lần về với biển, tôi học cách quan sát chậm hơn, sâu hơn để bắt trọn những nhịp sống tràn năng lượng đang diễn ra trước mắt, từ những con thuyền căng buồm ra khơi, nhịp kéo lưới của ngư dân trong nắng sớm...

Càng đi nhiều, tôi càng nhận ra những gì neo giữ cảm xúc lâu nhất lại thường là những gì bình dị, thân thuộc quanh mình. Vì thế, quê hương trở thành một trong những đề tài tôi dành nhiều thời gian theo đuổi. Quê hương trong tôi có thể là bóng đa, mái chùa, khúc sông, đàn trâu trên đồng cỏ hay không khí rộn ràng của một ngày hội làng và cả những con người bình dị. Tôi thường hướng ống kính vào những người lao động bình dị ở thôn quê - những hình ảnh khiến tôi có nhiều cảm xúc khi cầm máy.

PV: Để có được những khoảnh khắc ưng ý, chắc hẳn ông cũng phải dành nhiều thời gian và tâm sức?

NSNA Nguyễn Văn Toản: Với tôi, mỗi bức ảnh là một câu chuyện được kể bằng ánh sáng và sự thấu cảm. Tôi có thể kiên nhẫn đợi mây tan để bắt trọn một vệt nắng; lặng lẽ nghiêng mình trước những nhọc nhằn để khắc họa trọn vẹn cốt cách con người...

Theo quan niệm của tôi, đôi khi những khoảnh khắc bất chợt bắt gặp trên đường lại tạo nên những bức ảnh sinh động hơn cả những gì mình chủ định tìm kiếm. Vì thế, trong mỗi chuyến đi, tôi không chỉ chờ đợi ở điểm đến mà luôn quan sát những gì diễn ra trên đường. Nhiều bức ảnh của tôi được chụp một cách bất chợt như vậy. “Cắt tóc cho chồng”, “Mùa gieo hạt”, “Trên cao nguyên đá”... đều là những tác phẩm tôi bắt gặp và ghi lại dọc đường. Có những khoảnh khắc chỉ diễn ra trong thời gian rất ngắn, nếu không quan sát và phản ứng kịp thời thì sẽ bỏ lỡ. Với tôi, đó cũng là một phần thú vị của nhiếp ảnh.

PV: Việc lựa chọn 101 tác phẩm từ hàng nghìn khuôn hình để đưa vào tập sách hẳn không phải là điều dễ dàng với ông?

NSNA Nguyễn Văn Toản: Đúng vậy, chọn 101 tác phẩm từ hàng nghìn bức ảnh mình đã chụp để đưa vào sách thực sự là một cuộc “vật lộn” giữa tôi và NSNA Xuân Chính - người biên tập chính của cuốn sách. Mỗi bức ảnh đều gắn với một chuyến đi, một thời điểm và một kỷ niệm riêng nên khi phải lựa chọn, bỏ đi những bức ảnh mình yêu thích không phải là chuyện dễ dàng. Tôi vẫn còn tiếc rất nhiều tác phẩm chưa được đưa vào. Tuy nhiên, một cuốn sách cần có sự chọn lọc và một mạch nội dung phù hợp. Vì thế, cuối cùng chúng tôi phải cân nhắc để chọn ra những tác phẩm tiêu biểu nhất cho hành trình sáng tác của mình.

PV: Nhìn lại hành trình từ những chuyến đi đầu tiên đến khi có một cuốn sách ảnh riêng, ông thấy nhiếp ảnh đã thay đổi mình như thế nào? Sau “Những nẻo đường tôi qua”, ông còn muốn đi tiếp trên những nẻo đường nào và muốn kể thêm những câu chuyện gì qua ống kính?

NSNA Nguyễn Văn Toản: Nếu có điều kiện, tôi muốn tiếp tục thực hiện một cuốn sách riêng về nông thôn và người lao động. Đây cũng là những đề tài tôi luôn dành nhiều sự quan tâm trong quá trình sáng tác. Tôi muốn tiếp tục đi, tiếp tục quan sát và ghi lại những con người bình dị trong cuộc sống. Với tôi, những câu chuyện đời thường ấy luôn có sức hấp dẫn riêng và còn rất nhiều điều đáng để kể bằng nhiếp ảnh...

PV: Trân trọng cảm ơn NSNA Nguyễn Văn Toản!

“

Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Nguyễn Văn Toản sinh năm 1956, quê gốc An Lão, Bình Lục, Hà Nam (nay là Ninh Bình); sinh tại thị trấn Trâu Quỳ, Gia Lâm, Hà Nội. Ông tốt nghiệp Khoa Xây dựng, Đại học Kiến trúc Hà Nội (khóa 1973 - 1978); từng công tác tại Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội và UBND huyện Gia Lâm trước khi nghỉ hưu năm 2016. Hiện ông là Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh nghệ thuật Hà Nội khóa VII (nhiệm kỳ 2022 - 2026). Trong hoạt động nhiếp ảnh, ông được trao các tước hiệu: Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Xuất sắc EFIAP của Liên đoàn Nhiếp ảnh Nghệ thuật Quốc tế; Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Xuất sắc E.VAPA và Nghệ sĩ Nhiếp ảnh có cống hiến Xuất sắc ES.VAPA của Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam.