Một thời xe điện

Đường Hoàng Hoa Thám (quận Ba Đình) có một khu tập thể gọi là Khu tập thể Xe điện. Hầu hết cư dân ở đây đều có nguồn gốc từ “xe điện”. Đã có đến thế hệ thứ ba được sinh ra ở khu tập thể này. Có điều, bọn trẻ không nhìn thấy xe điện mà chỉ được nghe ông bà, bố mẹ kể lại.

Gia đình ông Nguyễn Trọng Sơn và bà Nguyễn Trịnh Thị Lợi đều "sống với xe điện" cho đến ngày nghỉ hưu. Ông Sơn quê dưới mạn Ý Yên (Nam Định), được đi học cơ khí tại Trường Công nhân Kỹ thuật Hà Nội. Học xong, năm 1960, ông được phân công về Xí nghiệp Xe điện Hà Nội. Từ đây, cuộc đời ông gắn bó với xe điện... Không riêng ông Sơn mà cả bà Lợi vợ ông cũng vậy. Bà Lợi là một người Hà Nội gốc, hiện gia đình lớn của bà vẫn sống ở số 37 phố Hàng Hành (quận Hoàn Kiếm). Sau ngày hòa bình lập lại (1954), bà Lợi đi học cơ khí rồi về công tác tại Xí nghiệp Xe điện Hà Nội, chuyên vẽ kỹ thuật cơ khí.

Ông Sơn kể: Những năm 60 của thế kỷ XX là thời hoàng kim của xe điện. Hòa bình được lập lại, đất nước trong không khí phơi phới của thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội. Tập thể cán bộ, công nhân viên xí nghiệp luôn lấy phục vụ hành khách làm mục tiêu, năm nào cũng hoàn thành vượt mức kế hoạch được giao. Có được kết quả ấy, ngoài tinh thần lao động hăng hái của cán bộ, công nhân viên thì còn phải kể đến một nguyên nhân khác, đó là máy móc, thiết bị xe điện (sau khi tiếp quản từ tay thực dân Pháp) chưa bị hư hỏng nặng. Hơn nữa, khi đó các loại hình phương tiện giao thông chưa phức tạp như những năm sau này... Xe điện giai đoạn này không kém gì thời kỳ đầu, khi người Pháp xây dựng ở Hà Nội. Xe điện - một phương tiện vận tải hành khách công cộng đã tham gia tích cực vào hoạt động giao thông đô thị hiện đại lúc bấy giờ.

Khi đế quốc Mỹ tiến hành chiến tranh phá hoại miền Bắc, đất nước bước vào không khí thời chiến. “Tất cả cho tiền tuyến, tất cả để đánh thắng giặc Mỹ xâm lược” là khẩu hiệu được viết khắp nơi, từ thành thị đến thôn quê. Vật tư, trang thiết bị cho các ngành đều thiếu, không riêng gì xe điện. Theo thời gian, dân số Hà Nội bước vào giai đoạn bùng nổ lần thứ nhất, đặc biệt là sau năm 1975. Cho đến nửa cuối thập niên 1980, khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, xe điện bộc lộ nhiều nhược điểm nên dần bị loại bỏ.

Sau khi có lệnh không cho xe điện tham gia vận tải hành khách công cộng ở Hà Nội, các tuyến đường ray xe điện được tháo dỡ. Không ít người Hà Nội, nhất là những gia đình làm việc tại Xí nghiệp Xe điện Hà Nội đã rơi nước mắt. Vật tư, trang thiết bị xe điện tháo dỡ về được tập trung ở dốc Tam Đa. Xe điện không hoạt động nữa cũng có nghĩa là mấy trăm con người có nguy cơ không có việc làm và đời sống bị ảnh hưởng. Cái khó “ló” cái khôn, đống phế liệu được tháo dỡ, vận chuyển về hằng ngày đã được Xí nghiệp Xe điện Hà Nội chuyển thành sắt thép xây dựng vốn là loại vật liệu cần thiết trong giai đoạn này. Bên cạnh đó, cán bộ, công nhân viên xí nghiệp cũng có việc làm. Thế là đường ray, toa xe và tất cả mọi thứ có thể cho ra sắt xây dựng đều được đưa qua máy kéo cán thành thép sợi, thép hình.

Suốt trong giai đoạn đó, các cán bộ Xí nghiệp Xe điện Hà Nội đã lặn lội về Hải Phòng nhập đường ray xe điện của Liên Xô qua cảng Chùa Vẽ để sản xuất thép, cung ứng ra thị trường. Ông Sơn cho biết thêm: Những năm sau, phế liệu dần ít đi, nhu cầu thị trường vẫn cần sắt thép xây dựng. Thế là tất cả những gì thuộc về sắt thép đều được cắt nhỏ. Không cắt được thì nấu chảy, đúc thành phôi. Từ phôi cán thành thép. Thép làm ra đến đâu bán hết đến đó. Những câu chuyện này ngày nay ít người nhắc lại bởi Xí nghiệp Xe điện nay đã được chuyển đổi thành Công ty Cổ phần Xe điện Hà Nội - đơn vị có chức năng quản lý, vận hành phương tiện xe buýt và bảo vệ, trông giữ các điểm đầu cuối xe buýt.

Các cán bộ, công nhân viên của Xí nghiệp Xe điện Hà Nội xưa giờ đã luống tuổi. Sẽ đến lúc người ta chỉ còn biết đến xe điện trong các văn bản lưu trữ hay qua những tấm ảnh. Lịch sử vận tải hành khách công cộng đã sang trang, song xe điện vẫn tồn tại trong lòng người Hà Nội như một kỷ niệm đẹp về một thời đã qua...