Giữ gìn tính trung thực trong nghệ thuật biểu diễn trước thách thức của kỷ nguyên số

Từ hát nhép đến lạm dụng AI trong sáng tạo nghệ thuật

Phát biểu đề dẫn tọa đàm, Tiến sĩ, Nhà viết kịch Nguyễn Đăng Chương - Phó chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam cho hay, bên cạnh những thành tựu quan trọng của đời sống văn học nghệ thuật, thời gian qua đã xuất hiện một số hiện tượng lệch chuẩn gây dư luận không tốt, thậm chí tạo bức xúc trong xã hội. Trong đó nổi lên là tình trạng thiếu trung thực trong biểu diễn nghệ thuật, biểu hiện qua hiện tượng hát nhép, đàn nhép; cùng với đó là việc sáng tác thiếu trách nhiệm, lạm dụng công nghệ AI trong quá trình tạo ra các sản phẩm âm nhạc.

Tại tọa đàm, các ý kiến tập trung thảo luận về những biểu hiện lệch chuẩn đang đặt ra đối với đời sống nghệ thuật hiện nay, từ tình trạng hát nhép, đàn nhép đến việc sử dụng ca từ phản cảm, thiếu giá trị thẩm mỹ và xu hướng lạm dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong sáng tác âm nhạc.

Nội dung nhận được nhiều sự quan tâm nhất là thực trạng hát nhép trong các chương trình biểu diễn nghệ thuật hiện nay. Theo NSND Vương Duy Biên - nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hiện tượng này không chỉ xuất hiện ở các chương trình giải trí mà đã len vào nhiều sự kiện văn hóa, lễ hội, thậm chí cả các chương trình truyền hình trực tiếp. Ông nhận định, nguyên nhân không hoàn toàn thuộc về nghệ sĩ biểu diễn mà còn liên quan đến đơn vị tổ chức, nhà sản xuất và cách thức vận hành các chương trình nghệ thuật hiện nay. Nếu không có biện pháp quản lý và chế tài đủ mạnh, tình trạng hát nhép sẽ tiếp tục lan rộng.

Đồng quan điểm, NSND Trần Quốc Chiêm - Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội cho rằng việc giữ gìn tính trung thực trong nghệ thuật không đơn giản chỉ là câu chuyện hát nhép mà còn thể hiện trong cách sử dụng phục trang, đạo cụ và khả năng truyền tải cảm xúc đến công chúng. Từng tham gia hội đồng nghệ thuật của thành phố, ông cho biết hát nhép vẫn xuất hiện ở không ít sự kiện, trong khi một số loại hình sân khấu truyền thống như chèo đã hạn chế hiện tượng này.

Bên cạnh vấn đề hát nhép, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong sáng tác nghệ thuật cũng được các đại biểu đặc biệt quan tâm. Tiến sĩ, nhà viết kịch Nguyễn Đăng Chương - Phó Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam cho hay, hiện nay đang xuất hiện tình trạng sử dụng công nghệ AI để sáng tác nhạc dựa trên lời có sẵn, đặt ra nhiều vấn đề về trách nhiệm nghề nghiệp cũng như chất lượng nghệ thuật của tác phẩm.

Đề cập đến tác động của công nghệ mới đối với đời sống âm nhạc, nhạc sĩ, nhà phê bình âm nhạc Nguyễn Quang Long khẳng định trí tuệ nhân tạo đang tác động ngày càng sâu rộng đến hoạt động sáng tạo âm nhạc. Theo nhạc sĩ Nguyễn Quang Long, AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ hữu ích cho người sáng tác, song không thể thay thế cảm xúc, trải nghiệm và tư duy nghệ thuật của con người. Vấn đề đặt ra hiện nay không phải là phủ nhận hay loại bỏ AI mà là xây dựng cơ chế ứng xử phù hợp để công nghệ phục vụ sáng tạo mà không làm mất đi “tính người” và tính chân thực của nghệ thuật.

Nhạc sĩ Giáng Son, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhạc Hà Nội chia sẻ trong thực tế chấm thi và thẩm định tác phẩm ở các hội đồng nghệ thuật, bà đã gặp không ít trường hợp sử dụng AI để tạo lời. Theo bà, AI có thể gợi ý ý tưởng, hỗ trợ xử lý kỹ thuật nhưng không thể thay thế cảm xúc nghệ thuật. Người nghệ sĩ cần có lòng tự trọng nghề nghiệp và chịu trách nhiệm với sản phẩm do mình công bố trước công chúng.

Cần hoàn thiện hành lang pháp lý và nâng cao trách nhiệm nghề nghiệp

Một trong những nội dung được nhiều đại biểu đề cập tại tọa đàm là yêu cầu hoàn thiện cơ chế quản lý nhằm hạn chế những biểu hiện lệch chuẩn trong đời sống nghệ thuật.

Tiến sĩ, nhà viết kịch Nguyễn Đăng Chương cho hay, Nghị định 79 của Chính phủ ban hành năm 2012 từng quy định cấm sử dụng bản ghi âm thay cho giọng thật của người biểu diễn, tuy nhiên nội dung này không còn được duy trì trong Nghị định 144/2020. Đây là một trong những nguyên nhân khiến hiện tượng hát nhép trở nên phổ biến hơn trong thời gian qua.

Nhạc sĩ Nguyễn Đức Trịnh - Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam đề xuất cần sớm nghiên cứu ban hành các quy định cụ thể về hát nhép, đồng thời xây dựng cơ chế thẩm định và chế tài xử lý đối với những trường hợp vi phạm. Theo ông, cùng với các quy định pháp lý, điều quan trọng là nâng cao ý thức nghề nghiệp và tinh thần trách nhiệm của nghệ sĩ trước công chúng. Đại tá Vũ Hồ Tùng - Phó hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội cho rằng việc đào tạo nghệ sĩ cần chú trọng hơn đến giáo dục nhân cách, đạo đức nghề nghiệp, ý thức về bản quyền và trách nhiệm xã hội. Bên cạnh đó, cần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh để người làm nghệ thuật có điều kiện phát triển tài năng và bản lĩnh nghề nghiệp...

Nhiều ý kiến đề xuất các giải pháp về cơ chế, chính sách, chế tài và công tác đào tạo nhằm xây dựng môi trường sáng tạo lành mạnh, đề cao tính chân thực và giá trị nhân văn trong văn học nghệ thuật. Các ý kiến đều thống nhất cho rằng trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ, việc giữ gìn tính trung thực trong biểu diễn nghệ thuật và đề cao trách nhiệm của người sáng tác không chỉ là yêu cầu nghề nghiệp mà còn là điều kiện quan trọng để bảo vệ những giá trị chân, thiện, mỹ của văn học nghệ thuật Việt Nam.

Phát biểu tại tọa đàm, đồng chí Trần Thanh Lâm - Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương nhấn mạnh, người nghệ sĩ không chỉ cần tài năng mà còn cần cái tâm trong sáng để định hướng thẩm mỹ cho công chúng. Để xây dựng môi trường nghệ thuật lành mạnh trong kỷ nguyên số, các hội văn học nghệ thuật cần chú trọng bồi dưỡng đạo đức nghề nghiệp, xây dựng các quy tắc ứng xử phù hợp với môi trường số cho hội viên; các cơ quan quản lý tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, tăng cường định hướng và kịp thời chấn chỉnh những biểu hiện lệch chuẩn, nhất là trên không gian mạng. Đồng thời, các đơn vị tổ chức biểu diễn, sản xuất và phát hành sản phẩm nghệ thuật cần đề cao trách nhiệm xã hội, không chạy theo lợi nhuận hoặc lượt tương tác mà xem nhẹ vai trò định hướng thẩm mỹ đối với công chúng…

Thay mặt Ban Tổ chức, PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân trân trọng cảm ơn sự quan tâm, chỉ đạo của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam; sự tham gia, đóng góp ý kiến của các hội văn học nghệ thuật chuyên ngành, các đơn vị nghệ thuật Trung ương và Hà Nội, các đoàn nghệ thuật trong lực lượng vũ trang, các nhà hát, học viện nghệ thuật cùng đông đảo văn nghệ sĩ, chuyên gia. Những ý kiến tâm huyết, trách nhiệm tại tọa đàm đã góp phần làm rõ nhiều vấn đề đặt ra đối với đời sống văn học nghệ thuật hiện nay, hướng tới xây dựng môi trường sáng tạo lành mạnh, nhân văn và giàu bản sắc trong kỷ nguyên số./.