Аình Vĩnh Sơn: Nơi lưu giữ bản sắc văn hóa truyửn thống

Аình Vĩnh Sơn, xã Vĩnh Sơn, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc 

Truyửn thuyết vử đình Vĩnh Sơn

Аình Vĩnh Sơn thử ba vị Thánh: Thánh Lân Hổ Аại Vương - quan võ mưu trí có tà i thao lược và  võ nghệ cao cường, Thánh Quý Minh Аại Vương - quan võ có lòng dũng cảm nhiệt huyết và  Thánh Bạch Quan Аại Vương - quan tà i vử y thuật.

Danh tướng Phùng Lân Hổ, có công đánh giặc Nguyên Mông ở thế kỷ XIII. Tương truyửn, Phùng Lân Hổ quê ở là ng Аồng Bằng, huyện Tùng Thiện, tỉnh Sơn Tây (nay là  thị xã Sơn Tây - Hà  Nội). à”ng mình cao 8 thước, sức nhấc 100 cân, võ nghệ cao cường và  có tà i thao lược...

Khi giặc Mông Cổ xâm lược nước ta, vua Trần xuống chiếu với người tà i đánh giặc. Phùng Lân Hổ xin đi và  được vua Trần cho cầm quân bộ đánh giặc mặt Bắc. à”ng dẫn quân lên vùng Gia Ninh (Bạch Hạc “ Phú Thọ ngà y nay) bà y binh bố trận lập một phòng tuyến chiến đấu ngoan cường, tiêu diệt nhiửu sinh lực địch bảo vệ cho kinh đô Thăng Long.  Chiến thắng quân Nguyên “ Mông, triửu đình luận công ban thưởng. Phùng Lân Hổ được ban tước Hầu (Lân Hổ Hầu) và  là m quan trong triửu nhưng ông lại từ chối xin được vử quê phụng dườ¡ng mẹ già .

Bị thua, quân Nguyên “ Mông trở lại tìm cách báo thù. Phùng Lân Hổ lại được vời ra chỉ huy chiến tuyến Gia Ninh “ Dục Mử¹. Thế giặc mạnh lại rất đông, Phùng Lân Hổ tả xung hữu đột chém nhiửu đầu giặc và  ông đã anh dũng hy sinh. Tiếc thương vị tướng tà i lập nhiửu công lớn, vua Trần đã hạ chiếu xây lăng cho Phùng Lân Hổ và  cho quốc tế (tế theo nghi lễ nhà  nước). 

Cùng chỉ huy trận tuyến mặt Bắc có cả Quý Minh tà i vử võ nghệ và  thao lược, bên cạnh còn có một người là m nghử y rất giửi cứu nhân dân và  binh sĩ trong trận chiến là  Bạch Quan. 

Cùng với các xã vùng Phùng Lân Hổ đóng quân chống giặc, nhân dân Vĩnh Sơn đã lập đửn thử 3 ông. Khi có đình thì rước thần hiệu và o đình mà  thử để ghi nhớ công ơn, đồng thời cũng cầu mong sự hiển linh che chở. 

Ngôi đình Vĩnh Sơn được khởi dựng cách đây gần 300 năm. Những cao niên trong là ng kể lại, khi đó để tưởng nhớ các vị thà nh có công với địa phương, những người dân trong vùng đã bà n nhau lập đình, cụ thể là ng Hai Nước và  là ng Sơn Tang đã nhị ấp đồng tôn (hai là ng cùng nhau xây dựng ngôi đình). Qua thời gian, cùng nhiửu biến cố của lịch sử­ nhưng đình Vĩnh Sơn cũng không thay đổi nhiửu vử kiến trúc so với lúc mới khởi dựng.

Khuôn viên đình rộng khoảng 1.000m2. Аình được đặt ở vị thế phong thủy, trước Аình là  một ao rộng lớn, sân đình rộng trên 300 m2. Kiến trúc ngôi Аình hình chữ công và  đồ sộ, trong ngôi Аình được chia thà nh hai khu là  Đại Аình và  Hậu cung. Аại Аình có chiửu dà i là  30m, chiửu rộng 11m gồm 5 gian và  hai trái được dựng bởi 4 bộ vì kèo trong đó 2 vì kèo gian giữa được là m theo kiểu chồng bồn con lợn.

Chạm khắc gỗ tinh xảo trong đình

Các bộ vì kèo được liên kết với nhau bởi hệ thống xà  trung, xà  hạ. Các hà ng chân cột cái bằng gỗ tốt, đại khoa có đường kính 0,8m, hà ng cột con đường kính 0,6m. Các hà ng cột đửu được kê bằng đá tảng chống mối mọt, trông thật bử thế đồ sộ, cổ kính được gia cố bửn chắc. Trên bức hoà nh phi của gian chính giữa có hà ng chữ: Sơn lộc hữu linh.

Hoà nh phi của gian chính giữa có hà ng chữ: Sơn lộc hữu linh.

Phía dưới bức hoà nh phi là  dải gỗ chạm khắc rất đẹp, rất sinh động với nhiửu nội dung phong phú, sâu sắc với 4 chữ và ng nổi rất to: Thánh cung vạn tuế. Các đầu đao của gian chính giữa được trạm khắc hình rồng với những nét tinh xảo, nghệ thuật điêu khắc gỗ cổ dân gian không chỉ thà nh công ở bố cục, tạo dáng, đục boong chạm thủng mà  còn có nội dung rất sâu sắc-tử rõ trình độ tư duy cao của nhân dân ta thời cuối Lê đầu Nguyễn. 

Ba ngai cổ của  Đình Vĩnh Sơn, Vĩnh Tường

Tòa Hậu cung rộng khoảng 200m2 gồm 2 gian, dà i 9m. Giữa Hậu cung được dựng thà nh hai tầng gỗ và  được trạm trổ một cách tinh tế. Tầng hai là m khám thử nên tòa Hậu cung rất bử thế, cổ kính và  uy nghi. 

Аình Vĩnh Sơn đã 2 lần trùng tu, lần trùng tu thứ nhất cách đây 18 năm và  lần trùng tu thứ 2 cách đây 16 năm, khi trùng tu đình chỉ thay một số cột bị hư hửng, còn cơ bản vẫn giữ được nguyên vẹn.

Hiện ngôi đinh đã được công nhận là  di tích lịch sử­ văn hóa cấp Quốc gia theo quyết định số 06/2000-QА/BVHTT ngà y 13 tháng 4 năm 2000.

Nơi lưu giữ nét văn hóa Vĩnh Tường

Cụ Phùng Văn Rõ (76 tuổi), người từng có hơn 20 năm tham gia ban khánh tiết và  kiêm Trưởng ban khánh tiết lễ hội đình cho biết theo lệ của vùng thì đình Vĩnh Sơn mỗi năm tổ chức 4 ngà y lễ hội lớn bao gồm:

Ngà y mùng 6 tháng Giêng: Lễ Khai xuân, tổ chức tế lễ và  gieo hạt

Ngà y 15 tháng 3 (âm lịch): Tiệc giỗ đức thánh Lân Hổ

Ngà y 20 tháng 8 (âm lịch): Tiệc giỗ đức thà nh Quý Minh

Ngà y 10 tháng 9 (âm lịch): Tiệc giỗ đức thánh Bạch Quan

Ngà y 15 tháng 11 (âm lịch) là  ngà y mừng lúa của dân là ng

Mười ngà y trước khi tổ chức lễ hội, những cao niên trong là ng cùng với ban khánh tiết sẽ họp bà n chuẩn bị chu đáo cho ngà y lễ.

Nét đặc sắc của lễ hội Khai xuân (ngà y mùng 6 tháng Giêng) được lưu truyửn từ khi dựng đình đến nay không mấy thay đổi. Lễ hội tổ chức để cầu mong một vụ mùa xanh tốt, bội thu nên hình thức tế lễ và  hội cũng thể hiện mong muốn đó. Cụ thể, ở giữa sân đình sẽ được chia là m 2 bên, có đục 2 lỗ cắm hai chiếc cột (được chạm chữ Nhất và  cột kia chạm hình Thập).

Người chủ lễ đình sẽ dùng một viên đá tượng trưng cho hạt giống để đưa và o các lỗ cột. Sau đó lần lượt những người cao niên trong là ng sẽ gieo hạt cho đến khi hết đá.

Người dân quan niệm, gieo hạt đúng nơi sẽ giúp vụ mùa năm đó được mưa thuận gió hòa, cây trồng tươi tốt. Trước đây lễ gieo hạt thường được tổ chức 3 ngà y đến nay dân là ng thống nhất tổ chức một ngà y mùng 6 tháng Giêng.

Người dân trong vùng coi đình là  nơi thà nh kinh tâm linh, từ việc cưới hửi, công danh, cầu tà i lộc, sức khửe mọi người đửu ra đình để thà nh tâm khấn lễ. Lễ vật dâng lên thà nh cũng là  tùy tâm, lễ thủ lợn, gà , bánh kẹo đôi khi chỉ là  hoa quả và  hương.

Аình Vĩnh Sơn hiện tại vẫn giữ được hiện trạng ban đầu nhưng do tác động của lịch sử­ ngôi đửn đã bắt đầu có dấu hiệu xuống cấp ở một số hạng mục. Cụ thể, một số cột, xà , rui mè của đình đã mối mọt, mái đình bị dột khi trời mưa to. Rêu mốc cũng đã xuất hiện và  bám đen nhiửu chỗ.

Cũng theo cụ Rõ, người dân đã đử nghị cấp chức năng cho tu bổ tôn tạo lại một số hạng mục để tránh tình trạng xuống cấp của đình. Thời gian tới ban quản lí đình sẽ xin tu sử­a những cột xà  bị mọt, đồng thời củng cố lại hoa văn ở cổng đình.

Ngôi đình khang trang không chỉ phục vụ người dân sở tại mà  còn là  nơi những người con Vĩnh Sơn xa quê hướng vử nơi chôn nhau, cắt rốn của mình. Qua thăng trầm của lịch sử­ nhưng Vĩnh Sơn vẫn giữ được nét cổ xưa đáng quý. Không những tiếp tục gắn bó với đời sống tâm linh của người dân nơi đây, mà  sự hiện diện cổ kính của ngôi Аình còn là  những dấu ấn đậm nét lưu giữ bản sắc văn hóa truyửn thống tạo nên những cảnh quan đặc sắc của là ng quê Vĩnh Sơn nói riêng và  Việt nam nói chung.