Chuyện kể về Chúa Nguyễn và các giai thoại mở đất phương Nam

Tác phẩm không chỉ đơn thuần thuật lại sự kiện lịch sử mà còn giới thiệu những giai thoại mang tính dân gian, kết hợp với trích dẫn từ các bộ chính sử như Đại Nam thực lục, Quốc triều chính biên, Đại Việt sử ký toàn thư,… và nhiều tài liệu do người nước ngoài ghi chép.

Mỗi giai thoại là một khung cảnh lịch sử cụ thể được viết ngắn gọn, súc tích, có trích dẫn rõ ràng và được đính kèm lời bình cô đọng ở cuối. Đây chính là điểm nổi bật tạo nên phong cách riêng của cuốn sách. Những lời nhận định ngắn nhưng gợi mở này không chỉ thể hiện tư duy sử học của tác giả mà còn khuyến khích người đọc cùng suy nghĩ, đặt câu hỏi và tự lý giải các sự kiện, nhân vật lịch sử từ nhiều chiều cạnh khác nhau.

Một ví dụ điển hình là giai thoại về lời sấm của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân”. Tác giả dẫn dắt người đọc quay về thời điểm Nguyễn Hoàng xin trấn thủ đất Thuận Hóa, khởi đầu cho cuộc Nam tiến kéo dài hơn hai thế kỷ. Giai thoại này vốn được truyền miệng trong dân gian, được tái hiện kèm theo trích đoạn sử liệu từ chính sử, đặt vào bối cảnh chính trị, văn hóa đương thời, cho thấy đó không đơn thuần là một sự ngẫu nhiên mang tính thần thoại mà hàm chứa tầm nhìn chiến lược dài hạn của vị chúa đầu tiên nhà Nguyễn.

Các nhân vật lịch sử như chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên, công nương Ngọc Vạn, Nguyễn Hữu Cảnh, Mạc Cửu hiện lên qua từng câu chuyện cụ thể, gắn với những quyết sách mang tính chiến lược trong tiến trình mở đất. Một trong những điểm nhấn đáng chú ý là sự kiện công nương Ngọc Vạn kết hôn với quốc vương Chân Lạp Chey Chettha II, mở đường cho việc người Việt vào cư trú tại Prey Nokor, tiền thân của Sài Gòn sau này. Dưới góc nhìn của tác giả, cuộc hôn nhân không chỉ là một liên kết hoàng gia mà còn là một bước đi ngoại giao mềm, góp phần thiết lập quyền lợi kinh tế và ổn định xã hội trên vùng đất mới.

Điểm đặc biệt của cuốn sách là việc đưa các nhân vật nữ vào trung tâm các câu chuyện mở đất. Hình ảnh công nương Ngọc Vạn - một phụ nữ “vừa đẹp người, vừa đẹp nết” hiện lên như một nhịp cầu kết nối văn hóa, chính trị giữa hai quốc gia. Không chỉ là hoàng hậu Chân Lạp, bà còn là người vận động đưa người Việt vào Prey Nokor buôn bán, lập xưởng, góp phần tạo dựng một cộng đồng cư dân ổn định. Truyền thuyết dân gian cho rằng bà là người thiết lập chùa chiền tại vùng đất mới, được người dân tôn kính như một vị thần hộ mệnh, gắn với tên gọi dân gian là “Cô Chín”. Những chi tiết này, dù không được Quốc sử quán triều Nguyễn ghi chép nhưng lại hiện diện trong tâm thức dân gian Nam Bộ, và điều đó đặt ra một câu hỏi học thuật quan trọng là: Liệu những gì không được viết vào sử sách có đồng nghĩa là không có thật?

Bên cạnh đó, cuốn sách còn ghi lại các giai thoại về Nguyễn Hữu Cảnh – người có công xác lập chủ quyền của Đại Việt tại Sài Gòn – Gia Định vào cuối thế kỷ XVII, và Mạc Cửu – người hiến đất Hà Tiên cho chúa Nguyễn. Các câu chuyện được kể mộc mạc, dễ hiểu, phù hợp với nhiều đối tượng độc giả. Không chỉ kể chuyện triều chính, tác phẩm còn đề cập đến đời sống văn hóa, tín ngưỡng, phong tục tập quán và mối quan hệ giữa người Việt với cư dân bản địa, người Hoa, người Minh Hương, thương nhân phương Tây. Qua đó, bức tranh xã hội phương Nam buổi đầu hiện lên với đầy đủ sắc thái đa tộc người, đa tôn giáo và đa dạng văn hóa.

Như nhà văn Sơn Nam từng nói, người yêu lịch sử cần tiếp cận với những tư liệu gốc, kể cả những tư liệu dân gian vốn khó tiếp cận, nhất là ở vùng sâu, vùng xa. Tác phẩm của Nguyễn Hữu Hiếu đã hiện thực hóa điều đó bằng cách đưa những câu chuyện mang tính truyền khẩu, gắn với đời sống cộng đồng, trở thành một phần của hành trình khám phá lịch sử.

Với người trẻ muốn tìm hiểu cội nguồn, người làm giáo dục cần chất liệu giảng dạy dễ tiếp cận, hay bất kỳ ai dành tình yêu cho mảnh đất phương Nam, "Chúa Nguyễn và các giai thoại mở đất phương Nam" là một lựa chọn đáng đọc và suy ngẫm. Đây không chỉ là tập hợp những câu chuyện quá khứ, mà còn là chất liệu đối thoại giữa sử liệu và tư tưởng, giữa quá khứ và hiện tại./.