“Kì công diệu nghệ”: Hé lộ những phát minh kỹ thuật của người Việt trước thế kỷ XX

Tìm hiểu sâu về chính sử nước nhà, bạn đọc có thể sẽ bất ngờ khi bắt gặp không ít ghi chép về sự sáng tạo, đổi mới của bậc tiền nhân trong các lĩnh vực sản xuất, xây dựng, hàng hải hay quân sự… nhằm cải thiện đời sống, nâng cao năng suất lao động, bảo vệ và mở mang bờ cõi.

Từ rất sớm, những phát minh mới mẻ của nhân loại đã được ông cha ta biết tới, tìm cách học hỏi và làm chủ. Bên cạnh đó, cũng có không ít phát kiến do chính dân tộc ta sáng tạo ra khiến các nhà du hành, nhà nghiên cứu lịch sử thế giới phải kinh ngạc. Ví dụ như thuyền đáy đan nan, được coi là một phát minh độc đáo của người Việt. Trung Hoa và các nước Đông Nam Á khác đều không thấy xuất hiện kiểu thuyền này. Những nhà quan sát của hải quân Hoa Kỳ giữa thế kỷ XX đã ghi nhận sự tồn tại của thuyền đáy đan nan như sau: “Người ta không khỏi lấy làm lạ khi nhìn thấy những chiếc thuyền lớn dài 40 hoặc 50 feet (12–15m), lượng choán nước vài tấn, mà đáy được làm từ các nan tre mỏng ghép lại”. Đáy thuyền bằng tre đan nan vừa ít tốn kém, vừa nhẹ, lại có thể chống đỡ sự đeo bám của những con hà, đồng thời dễ thay thế với chi phí chỉ bằng một nửa so với thuyền đáy gỗ.

Hay như Việt Nam là đất nước Á Đông duy nhất “cập nhật” kỹ thuật xây thành dạng sao kiểu Italia để tạo nên thành Bát Quái xây năm 1790 ở Gia Định. Thành có mặt bằng như bông hoa sen chứ không theo kiểu chữ nhật truyền thống, giúp xóa bỏ những “góc chết” vốn có, vừa phòng thủ vừa tấn công mạnh mẽ.

Các nước khác, chẳng hạn như Trung Quốc, Nhật Bản… chỉ có một vài thành dạng sao được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, sau khi đã canh tân theo phương Tây, hoặc do các thế lực thực dân phương Tây xây dựng để bảo vệ tô giới, nhượng địa.

“Kì công diệu nghệ” là thành quả của nhóm tác giả Đông Nguyễn và họa sĩ Kaovjets Ngujens sau quá trình nghiên cứu và tái hiện công phu nhiều phát minh cổ xưa của người Việt trong các lĩnh vực như sản xuất, xây dựng, hàng hải, đời sống và quân sự.

Cuốn sách giới thiệu 30 phát minh tiêu biểu, từ các kỹ thuật du nhập đến những sáng tạo mang đậm dấu ấn bản địa từng được người Kinh, người Chăm và nhiều cộng đồng sinh sống trên đất Việt áp dụng từ thời xa xưa.

Cuốn sách được chia làm 5 phần theo các lĩnh vực: sản xuất, xây dựng, hàng hải, phục vụ đời sống và quân sự. Ở mỗi phần, người đọc sẽ bắt gặp nhiều thông tin thú vị: từ việc người Việt thế kỷ XVIII sang tận Hà Lan học chế tạo đồng hồ và kính viễn vọng đến chuyện người Giao Chỉ dùng thân chuối luyện thành sợi tơ mảnh như lụa, hay sự xuất hiện của xe cứu hỏa từ thời vua Minh Mạng...

Không chỉ được khảo cứu từ các văn bản cổ, “Kì công diệu nghệ” còn gây ấn tượng với hàng trăm hình minh họa chi tiết do họa sĩ Kaovjets Ngujens - một họa sĩ người Latvia gốc Việt thực hiện. Các minh họa tái hiện chân thực những kỹ thuật, công cụ, thiết bị cổ xưa giúp người đọc dễ hình dung và tiếp cận kiến thức một cách sinh động.

Đặc biệt, quá trình thực hiện sách nhận được sự cố vấn và hỗ trợ tư liệu từ nhiều nhà nghiên cứu uy tín như: Đỗ Thái Bình, Trần Trọng Dương, Phạm Lê Huy, Trần Quang Đức, Nguyễn Ngọc Duy, Từ Việt Thanh… và được hiệu đính bởi nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng.

Với mong muốn trở thành một nguồn cảm hứng tích cực cho thế hệ trẻ, nhóm tác giả hy vọng “Kì công diệu nghệ” không chỉ là tập hợp kiến thức lịch sử khô khan mà còn là một hành trình khám phá giàu cảm hứng về tư duy sáng tạo của người Việt qua từng thời kỳ./.