Thà nh nhà  Hồ- Di sản văn hóa độc nhất vô nhị

Những bí ẩn của tòa Thà nh

Lật lại toà n bộ số liệu lịch sử­- văn hóa trong Hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận Di sản văn hóa thế giới, chúng ta không khửi bà ng hoà ng trước sự vĩ đại của ông cha ta thời cuối Trần đầu Hồ, cuối thế kỷ XIV đầu thế kỷ XV trong việc chuẩn bị tinh thần chống thù trong, giặc ngoà i khi vận nước lâm nguy.

Nằm trên địa bà n hai xã Vĩnh Tiến và  Vĩnh Long của huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, Thà nh nhà  Hồ từng là  trung tâm chính trị- kinh tế- văn hóa- xã hội của nước Аại Việt và o đầu thế kỷ XV (1400- 1407). Có lẽ Thà nh nhà  Hồ là  một kinh đô phong kiến nhà  Hồ chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, nhưng đã mang trong mình nó những bí ẩn vử một công trình kiến trúc chính trị - quân sự độc đáo, như một biểu tượng kiệt xuất của những công trình thà nh cổ Việt Nam cách đây hơn 600 năm. 

Cử­a phía đông thà nh

Một chuyên gia nghiên cứu vử Аông Dương người Pháp L.Bezacier, khi đến Thà nh nhà  Hồ và o đầu thế kỷ XX, đã phải thừa nhận rằng: Chúng tôi phải nói rõ ngôi thà nh nà y là  một mẫu mực độc nhất vử việc sử­ dụng những khối đá vôi to lớn, được đẽo gọt và  ghép một cách rất tà i tình....

Thà nh nhà  Hồ là  một công trình có giá trị nổi bật toà n cầu với kiến trúc kiểu kinh thà nh phương Аông, vừa là  trung tâm quyửn lực, vừa là  pháo đà i quân sự, thể hiện sự gắn kết tà i tình giữa công trình kiến trúc với cảnh quan văn hóa và  thiên nhiên. 

Tường thà nh phía đông

Thà nh tọa lạc trên một khu đất có vùng lõi và  vùng đệm rộng 5.234 ha bao gồm toà n bộ tòa Thà nh đá, La thà nh, hà o thà nh, các di tích khảo cổ dưới lòng đất, các là ng cổ, các di tích chùa đửn, hang động liên quan đến Thà nh nhà  Hồ, toà n bộ cảnh quan núi non, sông nước liên quan đến địa hình phong thủy thể hiện sự giao lưu văn hóa vử nét đặc sắc của tòa thà nh hiện vẫn còn được bảo tồn toà n vẹn một cách tốt nhất.

Theo sử­ sách và  người dân địa phương truyửn tụng lại, Thà nh nhà  Hồ được cha con Hồ Quý Ly và  các tướng lĩnh quân sự lúc bấy giử xây dựng, khi ông giữ chức Tể tướng của triửu đại nhà  Trần. Nhưng cần nhớ rằng và o thời điểm lịch sử­ nà y, các vua quan nhà  Trần lục đục, tham nhũng, đấu đá nhau, ăn chơi trác táng, đời sống người dân vô cùng khổ cực. Аã vậy, bên ngoà i giặc Minh lăm le tiến sang xâm lược nước ta. Tuy Hồ Quý Ly không phải là  người thuộc dòng họ nhà  Trần, nhưng cũng và o hà ng hoà ng thân, quốc thích nên không thể ngồi yên nhìn kẻ thù xâm chiếm nước ta. Tương truyửn ông thuộc dòng giống con hồ ly tinh ở mãi tận xứ Nghệ, nên có con mắt nhìn xa trong rộng. Mặc dù bị những người trong hoà ng tộc nhà  Trần phản đối kịch liệt, nhưng cha con Hồ Qúy Ly và  Hồ Nguyên Trừng cùng với các cộng sự vẫn kiên quyết cho xây dựng Tây Аô, để rồi không bao lâu nữa chính nơi đây trở thà nh kinh đô nước Аại Việt. à định di dời kinh đô lúc bấy giử là  một việc là m kinh thiên động địa, nhưng Hồ Qúy Ly vẫn là m, thể hiện tình cảm, trách nhiệm cao đối với xả tắc theo con mắt nhìn xa trông rộng của ông. Tư tưởng và  tình cảm ấy của ông cách đây hơn 600 năm, nhưng đến bây giử đã khiến không ít người phải sử­ng sốt, khâm phục nhất là  khi có họa xâm lăng từ phương Bắc.

Cử­a phía nam thà nh

Thà nh nhà  Hồ có bình đồ kiến trúc tương đối vuông với hai mặt Nam- Bắc dà i hơn 900m, hai mặt Аông- Tây dà i hơn 700m, độ cao trung bình 7- 8m, có nơi như ở cử­a nam cao tới 10m. Аiửu đặc biệt thú vị là  toà n bộ tường thà nh và  bốn cổng chính được xây dựng bằng những phiến đá xanh, đục đẽo tinh xảo, vuông vức, xếp chồng khít lên nhau với tổng khối lượng đá được sử­ dụng xây thà nh khoảng 20.000 m³ và  gần 100.000 m³ đất được đà o đắp chỉ trong vòng 3 tháng (từ tháng 1-1397 đến tháng 3-1397).

Tường thà nh phía nam

Аây có thể được coi là  một kỷ lục vử xây dựng một công trình đồ sộ đến như thế mà  chỉ tiến hà nh trong một thời gian rất ngắn, khi chưa có sự trợ giúp của công nghệ hiện đại với Hoà ng Thà nh bằng đá bên trong và  La Thà nh bằng đất bao bên ngoà i. Các phiến đá được xếp đan xen theo hình múi cam để tránh động đất. Khu vực nà y gồm 4 cổng thà nh được là m bằng đá theo phương thức: tiửn, hậu, tả, hữu. Các bức tường thà nh được ghép từ những khối đá lớn có kích thước trung bình: 2,2m x 1,2m x 1,5m, có phiến đá nặng đến 20 tấn. Thời ấy chưa có công nghệ ghép đá gắn xi măng nhưng là m sao để có thể nâng được những phiến đá nặng nhường kia lên độ vao 10m, xếp vuông vắn, theo phương thẳng đứng và  tồn tại đến ngà y nay vẫn là  một câu hửi lớn đối với các nhà  nghiên cứu thà nh cổ.

Di tích nà y là  công trình kiến trúc đá và  kiến trúc thà nh lũy quân sự có một không hai. Kử¹ thuật xây dựng thà nh công các bức tường thà nh bằng đá lớn đã phát huy ảnh hưởng của nó tới kử¹ thuật xây dựng nhiửu tòa thà nh sau đó ở khu vực. Nhưng kử³ vĩ và  đặc sắc nhất chỉ có Thà nh nhà  Hồ, được xem như một hiện tượng đột khởi độc nhất vô nhị trong lịch sử­ xây dựng kiến trúc thà nh quách Việt Nam và  thế giới.

Trách nhiệm bảo tồn di sản

Bà  Katherine Muller Marin- Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam, cho biết rằng việc đử cử­ để công nhận một di sản cấp quốc gia trở thà nh Di sản văn hóa thế giới đã khó, nhưng giữ gìn, phát huy giá trị di sản đó sau khi được công nhận còn khó hơn nhiửu. Vì Ủy ban di sản thế giới gồm 21 quốc gia thà nh viên luôn giám sát chặt chẽ, nếu các di sản không được bảo tồn tốt thì rất có thể sẽ bị loại bử. Bà  rất có ấn tượng vử Thà nh nhà  Hồ, nhất là  đà n tế Nam Giao, giếng vua ở quần thể di tích nà y. Trong quá trình vận động đử cử­ hồ sơ di sản Thà nh nhà  Hồ trở thà nh Di sản văn hóa thế giới, chính quyửn tỉnh Thanh Hóa cần cam kết, có trách nhiệm đầu tư, bảo tồn, tôn tạo, phát huy di sản nà y, nhất là  việc nâng cao đời sống của người dân quanh khu vực Thà nh nhà  Hồ...

à”ng Vương Văn Việt, Phó chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa, trưởng ban chỉ đạo xây dựng hồ sơ di sản Thà nh nhà  Hồ khẳng định: Từ khi Thà nh nhà  Hồ được công nhận là  Di sản văn hóa cấp quốc gia sớm nhất và o năm 1962, tỉnh Thanh Hóa cam kết bảo tồn nghiêm ngặt, phát huy giá trị văn hóa, lịch sử­ của Thà nh nhà  Hồ; từng bước đầu tư để công trình kiến trúc độc đáo nà y phát huy hiệu quả vử mọi mặt, xứng đáng là  di sản văn hóa quốc gia và  quốc tế. Trong đó, UBND tỉnh đặc biệt quan tâm đến việc nâng cao đời sống của người dân quanh khu vực Thà nh nhà  Hồ nói riêng và  nhân dân huyện Vĩnh Lộc, nơi có Thà nh nhà  Hồ nói chung,...Có thể coi đây là  một tin hiệu đáng mừng được phát đi từ người đại diện cơ quan có thẩm quyửn của tỉnh Thanh Hóa.

Nóc cử­a tây thà nh

Bên cạnh đó, Ban Quản lý di tích Thà nh nhà  Hồ có trách nhiệm thực hiện 6 chức năng chủ yếu: Quản lý và  phát huy giá trị khu di tích Thà nh nhà  Hồ; bảo tồn, thực hiện việc trùng tu, tôn tạo khu di tích khi được cấp có thẩm quyửn giao; quản lý, bảo vệ, giữ gìn di sản văn hoá di tích Thà nh nhà  Hồ và  các di tích phụ cận; tổ chức chỉ đạo, hướng dẫn các hoạt động lễ hội và  tham quan du lịch khu di tích; nghiên cứu, khai thác và  phát huy các giá trị văn hoá của di tích như đã cam kết với  UNESCO.

Có ý kiến cho rằng Thà nh nhà  Hồ đã tồn tại như thế nà o trong lịch sử­ thì cứ giữ nguyên như thế, không nên chặt bử những cây cối đã mọc trong kẽ đá, cũng như đừng nghĩ đến chuyện phục dựng tường thà nh, lầu gác,...Nhưng ngà y xưa xung quanh thà nh có hà o nước thì thời gian tới cũng nên nghĩ đến chuyện đà o lại hà o nước nà y, cà ng tôn thêm vẻ đẹp của thà nh. Có chăng cần giải toả ở khu vực xung quanh thà nh để có một khoảng không gian tương xứng nhằm tôn vinh di sản.  Ngoà i toà  thà nh hiện nay, ở khu vực nà y còn có những ngôi nhà  cổ quý giá, trong đó có nhà  9 gian ở cử­a Tây, dấu tích đạo tụ tiên ở phía Nam thà nh... Cả khu vực không chỉ có công trình Thà nh nhà  Hồ mà  còn có những Di sản văn hoá liên quan, cần bảo tồn, phục dựng một cách phù hợp là m sống lại một không gian văn hoá Việt cổ để du khách trong nước và  quốc tế có thể đến tham quan, chiêm ngườ¡ng di sản có một không hai nà y trên thế giới.

Tuy nhiên, thực tế đã cho thấy những thà nh tựu và  những bất cập, tồn tại trong quá trình bảo tồn, phát huy giá trị các Di sản thế giới ở Việt Nam đã là m không ít người phải bận lòng suy nghĩ. Hầu hết mọi người đửu có mong muốn triển khai tốt mô hình phát huy thà nh quả theo kiểu di sản với liửn du lịch như phố cổ Hội An đã là m thay vì không bảo tồn, phát huy một cách chậm chạp như đối với ca trù và  dân ca quan họ Bắc Ninh và  không để xảy ra những chuyện đáng tiếc như café hoᝠlầu Tứ Phương Vô Sự trong quần thể di tích cố đô Huế hay biến những khu Di tich thà nh những điểm kinh doanh thương mại chri có lợi cho một số ít người mà  các phương tiện truyửn thông đã từng đử cập tới trong nhiửu năm nay. Hy vọng rằng thời gian tới với những vai trò, trách nhiệm cụ thể, các cơ quan chức năng của tỉnh Thanh Hóa nói riêng và  các cơ quan Trung ương liên quan sẽ thực hiện tốt việc bảo tồn và  phát huy giá trị Di sản văn hóa thế giới đem lại lợi ích cho cộng đồng trong nước, nhất là  người dân sống quanh khu vực di sản và  du khách quốc tế, tạo nên  hình ảnh một Việt Nam dũng cảm ngoan cường trong đấu tranh bảo vệ tổ quốc, hòa bình thân thiện với tất cả mọi người trên một nửn tảng văn hóa có từ hang nghìn đời nay do cha ông để lại./.