Tái bản bộ sách "Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam"

Văn học, nghệ thuật là bộ phận quan trọng của văn hóa, có tác động sâu sắc đến nhận thức, tư tưởng, tình cảm và thẩm mỹ của xã hội. Ngay từ khi ra đời, Đảng ta luôn khẳng định vai trò đặc biệt của văn học, nghệ thuật trong sự nghiệp cách mạng, đồng thời nhất quán chủ trương phát triển văn học, nghệ thuật theo hướng tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại gắn với bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Trong dòng chảy đó, việc nghiên cứu, hệ thống hóa lịch sử văn học Việt Nam có ý nghĩa không chỉ về mặt học thuật mà còn góp phần bồi đắp nền tảng tinh thần của xã hội.

Xuất phát từ nhận thức ấy, nhiều công trình nghiên cứu lịch sử văn học đã ra đời nhằm khái quát tiến trình hình thành, phát triển, đồng thời đánh giá những thành tựu và hạn chế của nền văn học nước nhà. “Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam” là một trong những công trình tiêu biểu. Bộ sách được xây dựng trên cơ sở khảo cứu công phu các tác phẩm văn học thành văn và văn học truyền miệng, từ buổi đầu hình thành đến nửa đầu thế kỷ XIX, qua đó phác thảo một cách hệ thống diện mạo, tiến trình và những đặc điểm cơ bản của lịch sử văn học Việt Nam trong nhiều thế kỷ.

Bộ sách gồm 5 quyển, mỗi quyển đảm nhiệm một giai đoạn hoặc một phương diện quan trọng của lịch sử văn học dân tộc.

Quyển I tập trung vào ngữ ngôn văn tự và văn học truyền miệng. Phần đầu giới thiệu lịch sử hình thành và phát triển của tiếng nói, chữ viết Việt Nam – chất liệu căn bản của văn học, gắn bó chặt chẽ với đời sống sinh hoạt của người dân. Từ việc sử dụng chữ Hán, sáng tạo chữ Nôm đến sự ra đời và phát triển của chữ quốc ngữ, ngữ ngôn Việt Nam từng bước được hoàn thiện, tạo nền tảng cho sự phát triển của văn học dân tộc. Phần tiếp theo khảo cứu văn học truyền miệng – bộ phận cổ xưa nhất và giàu tính nhân dân nhất của văn học Việt Nam, với các thể loại như ca dao, tục ngữ, thần thoại, cổ tích, ngụ ngôn…

Quyển II Từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XVII, chia thành hai thời kỳ: từ thế kỷ XV trở về trước và từ thế kỷ XV đến hết thế kỷ XVII, do các tác giả Văn Tân, Nguyễn Hồng Phong và Nguyễn Đổng Chi biên soạn, tập trung làm rõ bối cảnh lịch sử, đặc điểm văn học từng thời kỳ, cũng như sự phát triển của văn học chữ Hán và chữ Nôm. Giai đoạn trước thế kỷ XV được nhận diện bởi hiện tượng “văn sử bất phân”, khi một tác phẩm vừa mang giá trị văn học vừa là tư liệu sử học, như “Việt điện u linh tập”, “Lĩnh Nam chích quái”, “Đại Việt sử ký”… Sang giai đoạn từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVII, văn học chữ Nôm giữ vị trí ngày càng quan trọng, đồng thời văn học và sử học đã thực sự tách biệt.

Quyển III và Quyển IV tiếp tục phác họa diện mạo văn học Việt Nam thế kỷ XVIII - một giai đoạn rực rỡ nhưng đầy biến động. Trong bối cảnh xã hội phong kiến khủng hoảng, nhiều tác gia lớn đã để lại những đỉnh cao nghệ thuật, phản ánh sâu sắc hiện thực xã hội với những mâu thuẫn, bất công. Tiêu biểu là các truyện Nôm khuyết danh như “Thạch Sanh”, “Phạm Tải - Ngọc Hoa”, “Quan Âm Thị Kính”; các tác phẩm văn học dân gian như “Trạng Quỳnh”, “Trạng Lợn”; cùng những tác phẩm nổi bật như “Hịch Tây Sơn”, "Phú Hầu Tạo", “Chinh phụ ngâm khúc”, “Cung oán ngâm khúc”, “Truyện Hoa Tiên”, các tác phẩm của nữ sĩ Hồ Xuân Hương và đặc biệt là “Truyện Kiều” của đại thi hào Nguyễn Du.

Quyển V tập trung vào nửa đầu thế kỷ XIX, thời kỳ triều Nguyễn mới thành lập. Dù đất nước thống nhất, xã hội vẫn tồn tại nhiều mâu thuẫn, nhân dân chịu ảnh hưởng của chính sách hà khắc và bộ máy quan liêu, đồng thời phải đối diện với nguy cơ xâm lược từ bên ngoài. Qua việc phân tích các tác phẩm của Bà Huyện Thanh Quan, Nguyễn Công Trứ, Lý Văn Phức, Cao Bá Quát, Nguyễn Văn Siêu… như “Mai đình mộng ký”, “Truyện Bích Câu kỳ ngộ”, “Đại Nam quốc sử diễn ca”, “Lục súc tranh công”, “Tự tình khúc”, “Trần tình văn”…, bộ sách cho thấy sự phong phú về thể loại và sự tiếp nối, phát triển bền bỉ của các hình thức văn học dân tộc như thơ lục bát, song thất lục bát, truyện Nôm.

Xuyên suốt cả 5 quyển là phương châm đề cao tinh hoa văn học gắn với ý thức dân tộc. Dù mỗi quyển do những học giả khác nhau chấp bút như Văn Tân chuyên về bối cảnh và lý luận, Nguyễn Đổng Chi sâu sắc trong văn học chữ Hán, hay Vũ Ngọc Phan và Hoài Thanh đóng góp những ý kiến phê bình tinh tế, tất cả đều gặp nhau ở một điểm chung: lòng tự tôn dân tộc và sự nghiêm túc trong lao động khoa học. Việc đặt các tác phẩm trong sự đối chiếu với văn học thế giới như cách các tác giả so sánh hiện tượng “văn sử bất phân” của Việt Nam với sách "Xuân Thu" hay "Sử ký" của Trung Quốc đã khẳng định rằng văn học Việt Nam có những quy luật phát triển riêng nhưng vẫn nằm trong dòng chảy văn minh chung của nhân loại.

“Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam” không chỉ là tài liệu dành cho giới nghiên cứu mà còn dành cho bất cứ ai muốn tìm lại tiếng nói của cha ông qua từng trang sách, từ đó thêm yêu tiếng mẹ đẻ và tự hào về một nền văn chương đã bền bỉ đồng hành cùng lịch sử dân tộc./.