Những tay chơi cổ vật Hà  thành - Người Hà  Nội xưa

Аập cử­a mang đá và o nhà 

Cụ Nguyên Ninh tên thật là  Nguyễn Duy Ất. Tính tới thời gian ấy, gia đình cụ đã có bốn đời nổi tiếng với nghử là m bánh cốm ở phố Hà ng Than. Những người từng gặp đửu ấn tượng cụ Nguyên Ninh là  người rất lịch lãm, ra đường lúc nà o cũng đóng bộ complê, xịt nước hoa thơm phưng phức. Nói đến thú chơi cổ vật của cụ thì nhiửu dân chơi ngà y đó và  bây giử đửu phải... ngả mũ. Có lần, mua được một tảng lũa đá rất đẹp nhưng mang vử đến nhà  thì không đưa và o được vì khung cử­a chật, cụ liửn cho người đập cử­a ra. Cụ thích chơi những món mà  người khác không có, đó phải là  thứ đồ vừa quý vừa hiếm. Nhiửu món đồ của cụ như bộ vách tranh sứ Hồng Lâu Mộng, bộ tranh bát tiên (với hình các vị tiên được là m nguyên bằng sứ), bức tranh cổ đồ được là m bằng ngọc... đã là m bao tay chơi cổ vật phải thèm thuồng.

Gia đình cụ Vĩnh Thà nh (Ngô Аức Tiêu) đã nhiửu đời ở phố Châu Long, có cử­a hà ng khảm và ng, bạc nổi tiếng thời đấy. Аến nhà  cụ chơi, ai cũng muốn được ngắm bộ nậm độc sắc hiếm có. Bộ nậm gồm năm chiếc, mỗi chiếc được tráng một mà u men là  thúy hồng, bạch định, thúy lĩnh (đen), khổng tước lục (xanh lam), hoà ng sắc. Cụ còn có một chiếc lọ đùi dế mà u bạch định hay mà u trắng ngà  voi. Chiếc bình quý đến nỗi mỗi lần đi sơ tán trong thời gian chiến tranh, cụ luôn phải dặn người nhà  gói ghém cẩn thận để mang theo bên người. Không ít lần cụ Tiêu cùng với nhiửu cụ trong nhóm lặn lội mấy ngà y trời sang tận Trung Quốc tìm mua những món đồ đẹp và  quý vử chơi. Ngoà i thú chơi đồ cổ, cụ Tiêu còn chơi cây sà nh sửi nức tiếng, đặc biệt là  chơi hoa thủy tiên.

Cụ còn già nh giải nhất trong một cuộc thi gọt thủy tiên và o năm 1927. Gia đình hiện vẫn còn giữ phần thưởng cụ nhận năm ấy là  một chiếc hộp gỗ đựng thuốc lá, bên trên có khảm ngọc trai hình khóm lan và  dòng chữ Vương giả tri hương. Cứ đến gần tết, cả nhóm lại thích đến nhà  cụ Tiêu chơi, không chỉ để ngắm cổ đồ, nhâm nhi chén trà , hà n huyên trò chuyện, mà  còn thưởng hoa thủy tiên. Trước khi ra vử, cụ nà o cũng nhử cụ Tiêu gọt hộ và i giử thủy tiên mang vử chơi tết.

Trong nhóm có cụ Thanh Аức (tức Trịnh Аình Kính) thường được biết đến với biệt danh ông hoà ng thủy tinh xứ Аông Dương. Khi lên 10 tuổi, cậu bé Trịnh Аình Kính và o giúp việc cho một xưởng sản xuất thủy tinh của người Hoa tại Hà  Nội. Mười tám năm sau (1914), cậu bé ấy trở thà nh chủ xưởng sản xuất thủy tinh ở số 65 Hà ng Bồ, lấy tên hiệu là  Thanh Аức.

Cụ là  người tạo ra thủy tinh mà u đầu tiên ở Việt Nam, là  người đầu tiên ở xứ Аông Dương dưới thời thuộc địa của Pháp chế tạo ra máy vẽ thủy tinh, được vua Minh Mạng tặng Nam Long bội tinh vì đã là m rạng danh cho người Việt. Аồ thủy tinh của Thanh Аức chất lượng và  đẹp ngang ngử­a với đồ của Pháp mà  lại rẻ hơn. Việc sản xuất, kinh doanh của cụ rất phát đạt. Nhiửu nước thuộc địa Pháp còn tìm đến Thanh Аức đặt hà ng.

à”ng hoà ng thủy tinh xứ Аông Dương còn được kính nể ở cách chơi cổ đồ. Giới chơi cổ vật vẫn truyửn nhau vử 8 bộ ấm chén xuân-hạ-thu-đông của cụ. Mỗi bộ mang một kiểu dáng, mà u sắc khác nhau và  chỉ hợp với một mùa trong năm. Không phải ai đến nhà  cụ cũng được chiêm ngườ¡ng bộ ấm chén đặc biệt đó, chỉ có khách quý cụ mới đem ra. Thời đó, cụ và  cụ Nguyên Ninh có hai bộ bà n cuốn quý, giới chơi cổ vật tìm mà  không thể thấy cái thứ hai như thế. Bộ bà n của cụ Nguyên Ninh trên mặt có hình ổ rồng, còn của cụ Thanh Аức trên mặt có bức tranh cổ đồ bằng sứ.

Thưởng ngoạn cổ vật

Cứ đến cuối tuần, cả nhóm lại lần lượt qua nhà  từng cụ thưởng ngoạn cổ vật. Аi chơi thôi mà  cụ nà o cũng mặc áo dà i, có khi đóng bộ complê đà ng hoà ng. Cũng có khi trong tuần, cụ nà o mua được món mới, sai người nhà  mang tấm giấy có viết đệ mới cưới được cô thiếp gử­i cho các cụ khác là  cả nhóm lại đến cùng thưởng lãm, bà n luận. Cách khen, chê đồ cổ của các cụ cũng rất ý nhị, chả bao giử sỗ sà ng. Аến ngắm chiếc lọ mới, có cụ chỉ khen tấm tắc cái đế đặt lọ. Thế là , khi khách vử, chủ nhân hiểu ra rằng cái lọ bị chê khéo.

Có câu chuyện được kể lại rằng, cụ Nguyên Ninh  có một cái đỉnh đốt trầm nhử bằng đồng, trên có đúc hình hai con sư tử­, độc đáo ở chỗ bên dưới có đế được là m bằng gỗ, chạm khắc hình hoa sen. Cụ Vĩnh Thà nh sang chơi lần nà o cũng ngắm cái đỉnh và   tấm tắc khen. Thấy bạn mê chiếc đỉnh nà y quá, cụ Nguyên Ninh liửn tặng luôn. Còn cụ Vĩnh Thà nh thì ngay ngà y hôm sau mang một chiếc đĩa men ngọc có hình hai con cá tặng lại bạn. Các cụ trong nhóm chơi ngà y xưa không mấy khi mua bán cổ vật, đổi chác cổ vật của nhau như bây giử mà  coi của mình cũng như của bạn. Nếu thích món nà o thì mượn bạn vử bà y rồi hai, ba tuần sau trả lại.

Thời điểm những năm đầu thế kỷ 20 ở Bắc kử³, dân chơi cổ vật thường chơi theo lối cổ đồ chứ không theo lối sưu tập. Chơi cổ đồ không cần nhiửu món nhưng món nà o phải ra món nấy, phải hội tụ ba yếu tố cổ-quý-kử³. Người chơi coi trọng việc bà y biện cổ vật theo quy cách mử¹ thuật cổ điển ảnh hưởng chủ yếu từ Trung Hoa. Khi có món đồ mới, chủ nhân thường mời bạn bè đến cùng uống trà , thưởng ngoạn trong không gian tao nhã.

Bây giử, các cụ trong nhóm chơi đửu đã mất, không còn nhiửu người Hà  Nội giữ lối chơi nà y. Hiếm hoi có cháu nội cụ Vĩnh Thà nh là  vẫn đam mê với thú chơi tinh tế, tao nhã của các cụ ngà y xưa.