Nguồn nhân lực múa: Từ chuyển động trong đào tạo đến kỳ vọng hệ sinh thái

Đào tạo nghệ thuật múa: sự dịch chuyển theo hướng thực tiễn

Trong bối cảnh nghệ thuật biểu diễn đang từng bước thích ứng với các yêu cầu mới của đời sống xã hội, vấn đề đào tạo nguồn nhân lực cho thị trường nghệ thuật đang dần thể hiện tính linh hoạt và thích nghi. Kỳ thi tốt nghiệp của Khoa Múa - Trường Đại học Sân khấu và Điện ảnh Hà Nội gần đây đã phần nào phản ánh xu hướng này. Nhiều bài thi không chỉ dừng lại ở biểu hiện kỹ thuật mà đã bắt đầu tiếp cận tư duy dàn dựng, cách kết nối, kể chuyện, cách chọn lựa âm nhạc phù hợp với các chủ đề xã hội, vận dụng khéo léo ngôn ngữ múa, tiêu biểu là các tác phẩm “Lộ diện”, “Không thể”, “Họa”, “Tìm”, “Thơ”... Điều này cho thấy mong muốn tiếp cận nghệ thuật từ góc nhìn sáng tạo của sinh viên đồng thời cho thấy vai trò quan trọng của đội ngũ giảng viên trong việc định hướng, khơi gợi tư duy nghệ thuật và nuôi dưỡng khả năng biểu đạt cá nhân của người học.
ThS Phùng Quang Minh - Phó Trưởng Khoa Múa, ủy viên Hội đồng chấm thi nhận định: “Các em đã thể hiện năng lực tiếp cận đề tài một cách chủ động, giàu tính cảm xúc. Điều đáng mừng là các tác phẩm không còn dừng lại ở việc phô diễn kỹ thuật mà đã có chiều sâu nội dung, có dụng ý dàn dựng rõ ràng và mang thông điệp cá nhân”.

Nhận định này phản ánh một bước chuyển quan trọng trong định hướng đào tạo nghệ thuật múa hiện nay: từ việc chú trọng kỹ năng trình diễn sang phát triển tư duy sáng tạo và năng lực làm nghề một cách toàn diện. Thay vì đào tạo những nghệ sĩ múa chỉ giỏi biểu diễn hoặc “bắt chước” phong cách của thầy cô hướng dẫn, nhà trường đang hướng tới hình thành những cá nhân có khả năng tư duy độc lập, làm chủ quá trình sáng tạo và có thể thích ứng với những biến chuyển đa dạng của thị trường nghệ thuật.

Sự xuất hiện của các đề tài mang tính thời sự, những lựa chọn âm nhạc đa dạng, cách xử lý không gian và tạo hình sân khấu linh hoạt trong kỳ thi tốt nghiệp cho thấy sinh viên đã bắt đầu hình thành cái nhìn nghề nghiệp gắn với thực tiễn biểu diễn đương đại. Điều này không chỉ phù hợp với xu thế hội nhập quốc tế trong đào tạo nghệ thuật mà còn đáp ứng nhu cầu phát triển các mô hình sân khấu thể nghiệm, sân khấu xã hội hóa hay các dự án nghệ thuật độc lập - những hình thức đang ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong đời sống nghệ thuật hiện nay.

Bên cạnh đó, việc cập nhật phương pháp giảng dạy, xây dựng chương trình đào tạo gắn với thực tiễn, đồng thời tạo điều kiện cho sinh viên được tiếp xúc với nhiều hình thái sáng tạo khác nhau cũng cho thấy tính chủ động của nhà trường và khoa chuyên môn. Đây là hướng đi cần thiết nhằm xây dựng một thế hệ nghệ sĩ múa mới - không chỉ giỏi chuyên môn mà còn có khả năng sáng tạo, phản biện và hội nhập sâu rộng với môi trường nghệ thuật đa chiều trong nước và quốc tế.

Tuy nhiên, sự năng động của nhà trường và giảng viên cần được hậu thuẫn bằng cơ chế hỗ trợ chuyên môn, tăng cường liên kết ngành - địa phương, đồng thời xây dựng hệ sinh thái hợp tác quốc tế để nâng cao trình độ đào tạo. Nếu không, những nỗ lực đổi mới của đội ngũ giảng viên cũng khó tạo được ảnh hưởng sâu rộng ngoài phạm vi trường lớp.

Đào tạo biên đạo múa đại chúng: hướng đi gắn với đời sống cộng đồng

Nếu như chuyên ngành biểu diễn và biên đạo đang được định hướng đổi mới để phù hợp với thị trường nghệ thuật đương đại thì múa đại chúng lại mở ra một hướng đi thiết thực hơn, gắn với nhu cầu cộng đồng và cơ hội nghề nghiệp thực tiễn.
Trong hệ thống các chuyên ngành đào tạo của Khoa Múa Trường Đại học Sân khấu và Điện ảnh Hà Nội, múa đại chúng nổi lên như một phân ngành có nhiều tiềm năng kết nối với nhu cầu thực tiễn. Chương trình đào tạo tập trung vào kỹ năng tổ chức chương trình, dàn dựng nhóm, xử lý không gian mở, khả năng thích ứng với các sự kiện văn hóa cơ sở, lễ hội địa phương hay hoạt động cộng đồng.
Theo ThS Hoàng Kim Anh - Phó Trưởng Khoa Múa Trường Đại học Sân khấu và Điện ảnh Hà Nội: “Ngành Biên đạo Múa Đại chúng hiện thu hút đông đảo sinh viên nhất của Khoa, bởi nội dung đào tạo phù hợp với xu hướng và nhu cầu nhân lực của xã hội. Sinh viên học ngành này tại Khoa sẽ được học 4 năm, trong đó 2 năm đầu các em được học chất liệu múa dân gian, múa ballet, múa hiện đại (như diễn viên múa Trung cấp hệ 2 năm); 2 năm cuối các em sẽ được học chuyên sâu về biên đạo. Vì thế, các em có các kỹ năng toàn diện. Trong quá trình học, các em được cọ sát với sân khấu, tạo dựng nhóm múa, vũ đoàn đi biểu diễn để tích lũy kinh nghiệm. Năm học tới, Khoa sẽ tuyển sinh 1 lớp biên đạo múa (10 chỉ tiêu); 1 lớp huấn luyện múa (10 chỉ tiêu); và 2 lớp biên đạo múa đại chúng (30 chỉ tiêu).”

Qua đây có thể thấy, múa đại chúng không chỉ là một chuyên ngành mang tính chất ứng dụng cao mà còn là cầu nối quan trọng giữa nghệ thuật múa hàn lâm với đời sống văn hóa cơ sở. Việc đào tạo sinh viên theo hướng toàn diện, từ kỹ năng biểu diễn đến tổ chức, dàn dựng đã và đang giúp họ trở thành những hạt nhân nghệ thuật có khả năng lan tỏa giá trị múa trong cộng đồng. Những người tốt nghiệp chuyên ngành này không chỉ làm việc tại các trung tâm văn hóa, đoàn nghệ thuật địa phương mà còn có thể chủ động tổ chức các hoạt động nghệ thuật tại trường học, doanh nghiệp, khu dân cư, góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho công chúng.

Trong bối cảnh xã hội ngày càng quan tâm hơn đến các hoạt động văn hóa - nghệ thuật mang tính cộng đồng, vai trò của các biên đạo múa đại chúng càng trở nên quan trọng. Họ chính là những người đưa nghệ thuật múa đến gần hơn với công chúng bằng ngôn ngữ thân thiện, dễ tiếp cận, gắn với các giá trị truyền thống và hiện đại. Đồng thời, sự phát triển của múa đại chúng cũng mở ra cơ hội nghề nghiệp rộng mở cho sinh viên sau khi ra trường - điều không phải chuyên ngành nghệ thuật nào cũng có được trong bối cảnh thị trường lao động cạnh tranh như hiện nay.

Việc Khoa Múa tăng chỉ tiêu tuyển sinh cho ngành này cũng cho thấy định hướng chiến lược trong phát triển nguồn nhân lực nghệ thuật gắn với nhu cầu thực tiễn của xã hội, góp phần đưa múa trở thành một thành tố thiết yếu trong các hoạt động văn hóa cộng đồng, từ đó khẳng định vị trí của múa trong dòng chảy phát triển văn hóa bền vững của đất nước.

Những trăn trở về hệ sinh thái nhân lực múa chuyên nghiệp

Mặc dù một số sinh viên vẫn còn một vài những hạn chế về kỹ thuật và bản lĩnh sân khấu song nhiều em đã cho thấy nỗ lực phát triển ngôn ngữ biểu hiện cá nhân, vượt khỏi lối dàn dựng khuôn mẫu. Việc lựa chọn chất liệu múa dân tộc trong nhiều tác phẩm đã có sự chủ động quay về với yếu tố bản sắc văn hóa. Các tác phẩm như: “Gót sen tạc tình” (chất liệu dân tộc Mông), “Chuyện tình bông ban trắng” (chất liệu dân tộc Mường), “Cầu an giải hạn”, đặc biệt tác phẩm “Giữ đất trời” (chất liệu múa Khơmer Nam Bộ) cho thấy sự đầu tư nghiêm túc trong dàn dựng và biểu đạt nội dung.
Sự đa dạng trong lựa chọn đề tài và phong cách biểu diễn đã phản ánh sự thay đổi trong tư duy tiếp cận nghệ thuật múa của thế hệ sinh viên trẻ. Múa không còn là lĩnh vực “đóng khung” trong kỹ thuật mà đang trở thành phương tiện biểu đạt nội tâm và phản ánh xã hội.

Tuy nhiên, dù chất lượng đầu vào khá tốt, nhiều sinh viên có năng khiếu và đam mê, đầu ra cho ngành múa lại đang gặp nhiều khó khăn, xuất phát từ bất cập trong hệ sinh thái nghề nghiệp. Những năm gần đây, chủ trương tinh gọn bộ máy hành chính, sáp nhập các đoàn nghệ thuật vào trung tâm văn hóa, tinh giản nhà hát công lập khiến nhiều đơn vị không còn khả năng ký hợp đồng với diễn viên ngoài biên chế. Trong khi đó, lực lượng diễn viên biên chế hiện tại phần lớn đã lớn tuổi, khó đáp ứng yêu cầu biểu diễn chuyên nghiệp. Điều này dẫn đến tình trạng sinh viên ngày càng e ngại khi lựa chọn ngành diễn viên múa; thay vào đó, họ chuyển hướng sang các ngành biên đạo, huấn luyện, vốn được xem là ổn định hơn về cơ hội việc làm.

Hệ quả là một nghịch lý đang dần hình thành: xã hội cần những tác phẩm nghệ thuật mang tầm vóc nhưng lại thiếu đội ngũ nhân lực chất lượng cao để thực hiện. Các nhà hát lớn dù mang tầm quốc gia vẫn thiếu hụt nghiêm trọng lực lượng biểu diễn trong khi nhiều sinh viên sẵn sàng chấp nhận làm việc với mức lương thấp nhưng lại không thể được tuyển dụng do những rào cản về cơ chế và tài chính. Không ít người phải từ bỏ nghề sau khi tốt nghiệp.

TS, NSND Phạm Anh Phương - Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Múa Việt Nam trăn trở: “Sự phát triển mạnh mẽ của nghệ thuật múa trong cộng đồng hiện nay cũng là tín hiệu đáng mừng. Tuy nhiên, sự mất cân đối giữa các chuyên ngành đào tạo và thực tế thị trường lao động có thể kéo theo hệ lụy dài hạn. Khi thiếu hụt đội ngũ diễn viên múa chuyên nghiệp - lực lượng cần tới 6 đến 7 năm đào tạo bài bản thì việc tìm kiếm nhân sự cho các tác phẩm quy mô lớn sẽ trở nên vô cùng khó khăn”.

Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết trong việc xây dựng cơ chế đặc thù cho lĩnh vực nghệ thuật, đồng thời có chính sách điều tiết phù hợp giữa các ngành nghề trong hệ sinh thái văn hóa nghệ thuật. Việc đầu tư cho đào tạo là quan trọng nhưng câu hỏi lớn hơn là: hệ sinh thái nghệ thuật múa hiện nay có đủ điều kiện để giữ chân người trẻ gắn bó lâu dài với nghề hay không?

Từ một kỳ thi tốt nghiệp vốn là hoạt động học thuật nội bộ đã hé lộ những vấn đề mang tính hệ thống nhân lực nghệ thuật múa. Không thể tách rời đào tạo khỏi bối cảnh tổng thể của chính sách văn hóa nghệ thuật quốc gia. Đào tạo phải gắn với phát triển thị trường lao động nghệ thuật, đa dạng hóa môi trường biểu diễn và quan trọng nhất là xây dựng cơ chế hỗ trợ thiết thực để những người trẻ có thể gắn bó lâu dài với nghề. Chỉ khi hệ sinh thái nghệ thuật múa được thiết lập đồng bộ, mới có thể khơi thông dòng chảy sáng tạo và phát triển bền vững đội ngũ nghệ sĩ múa cho tương lai./.