Lưu giữ ký ức Việt qua những thước phim

Dòng chảy ký ức và bản sắc dân tộc

Điện ảnh từ lâu đã được xem như một di sản văn hóa, phản ánh sự phát triển của xã hội, ghi dấu ấn các thời kỳ lịch sử và những thay đổi trong tư duy của con người. Trong lịch sử điện ảnh Việt Nam, những thước phim ghi lại hình ảnh Hà Nội thời chiến tranh và bao cấp, vẻ đẹp của Quan họ Bắc Ninh hay nét sinh hoạt độc đáo của đồng bào vùng cao, cho tới những khoảnh khắc lịch sử… đã tạo nên một cầu nối vô hình, giúp thế hệ hôm nay và mai sau có cơ hội tiếp cận, cảm nhận về truyền thống dân tộc.
ThS. Huỳnh Công Khôi Nguyên - Giám đốc Nhà Văn hóa Điện ảnh tại TP. Hồ Chí Minh khẳng định, từ bộ phim truyện đầu tiên của điện ảnh cách mạng Việt Nam như “Chung một dòng sông” (1959) đến các tác phẩm kinh điển như “Vợ chồng A Phủ” (1961) hay “Chị Tư Hậu” (1963)… cho đến các bộ phim sau này, các nhà làm phim không chỉ chú trọng vào bối cảnh, địa danh hay những chi tiết đặc trưng như ngôi nhà, rặng tre, dòng sông, mà còn đi sâu khai thác chiều sâu tâm lý và phẩm chất đặc trưng của con người Việt Nam. Đây là minh chứng cho thấy giá trị của di sản điện ảnh không chỉ nằm ở khía cạnh vật chất mà còn ở ký ức và tinh thần dân tộc mà nó lưu giữ.

Cũng bởi vậy, từ lâu Nhà nước ta đã quan tâm tới việc lưu giữ, bảo tồn, quảng bá tác phẩm điện ảnh các thời kỳ. Để bảo vệ kho tàng ký ức vô giá này, các cơ quan chức năng đã và đang triển khai nhiều giải pháp, từ việc đầu tư vào cơ sở vật chất lưu trữ, công nghệ bảo tồn, phục chế, cho tới các chương trình chiếu phim tại rạp, liên hoan phim... giúp khán giả có cơ hội thưởng thức và tự hào về những giá trị văn hóa, lịch sử mà điện ảnh cách mạng đã ghi lại.

Tăng tốc số hóa kho phim nhựa

Phim nhựa là chuẩn phim lâu đời nhất trong lịch sử điện ảnh nhân loại, có mặt ngay từ những ngày đầu sơ khai của điện ảnh. ThS. Nguyễn Thị Thúy Hà - Phó Viện trưởng Viện Phim Việt Nam cho biết, phim nhựa là vật liệu lưu trữ đặc biệt với tuổi thọ có giới hạn, đòi hỏi sự tiếp cận và bảo quản đặc biệt với chuyên môn khắt khe cùng sự đầu tư không giới hạn về cả nguồn lực lẫn nhân lực có trình độ cao. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị của phim nhựa là thành quả của công tác phục hồi, phục chế và lưu trữ thành công; chỉ lúc đó chúng ta mới có cơ sở để nghĩ đến những chuyện xa hơn như phổ biến, phát hành…

Tại Việt Nam, số lượng bản phim nhựa được lưu trữ là khá lớn (khoảng 130.000 cuốn phim). Viện Phim Việt Nam, đơn vị chịu trách nhiệm lưu chiểu và bảo quản, đang lưu giữ khoảng 80.000 cuốn phim các loại. Hãng Phim Tài liệu và Khoa học Trung ương cũng đang bảo quản hơn 10.000 cuốn. Ngoài ra, còn nhiều kho lưu trữ khác như Điện ảnh Biên phòng, Điện ảnh Quân đội… Tại các kho lưu trữ này, có nhiều bộ phim giá trị, ghi lại lịch sử, các cuộc kháng chiến hào hùng của dân tộc, nét văn hóa độc đáo. Đáng tiếc là tuy được bảo quản thường xuyên nhưng do nhiều nguyên nhân khách quan, không ít phim trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng do tuổi tác, xuất hiện lỗi xước xát, mốc loang, quăn mép, thậm chí dính, bong tróc mặt thuốc hoặc mắc hội chứng “dấm chua”.

Trong bối cảnh điện ảnh đã chuyển hoàn toàn sang nền tảng kỹ thuật số, việc chuyển đổi hệ thống phim nhựa sang định dạng số là nhiệm vụ cấp thiết để bảo tồn di sản này. Các chuyên gia cho rằng, số hóa phim chính là giải pháp hữu hiệu giúp khắc phục những hao mòn vật lý, giữ lại trọn vẹn giá trị của các tác phẩm kinh điển.
Tuy nhiên, so sánh trong khu vực châu Á, Việt Nam có tốc độ số hóa phim nhựa chậm hơn so với nhiều nước do hạn chế về công nghệ và nguồn lực. Theo Viện Phim Việt Nam, hằng năm Viện cũng dành một khoản kinh phí lớn cho việc in chuyển phim nhựa sang định dạng kỹ thuật số 2K, 4K, ưu tiên những bản phim xuống cấp, phim có nội dung và giá trị lịch sử, văn hóa, bước đầu đáp ứng yêu cầu của công tác lưu trữ, bảo quản và phổ biến phim. Dù vậy, mỗi năm chỉ có khoảng 700 cuốn phim được số hóa và khoảng 100 phút phim được phục chế, trong khi thế giới đã hoàn thành số hóa phần lớn kho phim của họ. Việc số hóa này không thể theo kịp tốc độ “lão hóa” của phim nhựa, đe dọa sự tồn vong của nhiều tác phẩm quý giá.

Huy động nguồn lực bảo tồn, tôn vinh di sản

PGS.TS. Đỗ Lệnh Hùng Tú - Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam cho rằng, việc số hóa các tác phẩm điện ảnh để lưu giữ, bảo tồn là xu thế tất yếu hiện nay. Không chỉ đơn thuần là lưu giữ, bảo quản chất lượng tác phẩm, thành phẩm gốc (để có thể in nhân bản với chất lượng hình ảnh và âm thanh như nguyên gốc) nhằm đảm bảo giá trị lâu dài nhất khi cần khai thác, phổ biến, mà còn cần không ngừng phát triển sưu tầm, bồi đắp bổ sung kho hình ảnh tư liệu quý. Đồng thời, việc lưu trữ, khai thác và phổ biến những giá trị tác phẩm điện ảnh luôn là đòi hỏi cấp thiết, cần quan tâm thường xuyên với ý thức trách nhiệm cao cùng phương tiện, thiết bị kỹ thuật và sự vận hành bài bản, chuyên nghiệp.

Để di sản điện ảnh không mai một theo thời gian, cần có một chiến lược toàn diện và đồng bộ. ThS. Nguyễn Thị Thúy Hà góp ý: Nhà nước cần đóng vai trò chủ đạo, đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống thiết bị số hóa (2K, 4K) và hệ thống lưu trữ dữ liệu số. Tuy nhiên, để đẩy nhanh tiến độ, cần xem xét mô hình xã hội hóa, liên kết với các đơn vị ngoài Nhà nước có thế mạnh về công nghệ. Việc này không chỉ giúp tận dụng nguồn lực đa dạng mà còn giảm gánh nặng tài chính cho ngân sách. Bên cạnh đó, công nghệ chỉ là phương tiện, con người mới là yếu tố quyết định. Cần xây dựng các chương trình đào tạo chuyên sâu về lưu trữ và phục chế phim nhựa tại các trường học, đồng thời có chính sách đãi ngộ hấp dẫn để thu hút và giữ chân đội ngũ chuyên gia chất lượng cao. Việc xây dựng một bộ tiêu chuẩn quốc gia về lưu trữ, bảo quản phim sẽ là kim chỉ nam cho các cơ sở, đảm bảo hoạt động đồng bộ và chuyên nghiệp.

Tầm quan trọng của di sản điện ảnh đã được UNESCO công nhận từ năm 1992 khi phát triển chương trình “Ký ức thế giới” và ghi danh các tác phẩm điện ảnh vào danh sách di sản tư liệu. Tại Việt Nam, dù đã có 11 di sản tư liệu được ghi danh, nhưng theo TS. Vũ Thị Minh Hương - Phó Chủ tịch Ủy ban Ký ức thế giới - UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, trong số các di sản tư liệu này vẫn chưa có tác phẩm điện ảnh nào. Các nhà nghiên cứu điện ảnh mong muốn ghi danh những tác phẩm điện ảnh giá trị; có chính sách lưu giữ, phục chế kịp thời và phát huy các tác phẩm mang dấu ấn của nền điện ảnh cách mạng Việt Nam, để các thế hệ tương lai có cơ hội được thưởng thức.
Ông Phạm Định Phong - Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch kiến nghị nên thành lập một bảo tàng điện ảnh ở Việt Nam và cần được triển khai sớm. Bảo tàng không chỉ là nơi trưng bày các bộ phim, mà còn là không gian để lưu giữ câu chuyện về những nhà làm phim, đạo diễn, diễn viên gạo cội, những câu chuyện hậu trường làm phim đầy gian khổ. Đó là nơi công chúng có thể tìm hiểu, khám phá và trân trọng hơn giá trị của điện ảnh, từ đó chung tay gìn giữ di sản.

Để kho tàng di sản điện ảnh được lưu giữ, đòi hỏi một sự chung tay mạnh mẽ từ nhiều phía. Sự vào cuộc quyết liệt của các cấp, các ngành, sự đầu tư có tầm nhìn từ Nhà nước và đặc biệt là sự đóng góp của cộng đồng sẽ là động lực then chốt để giải quyết những thách thức về công nghệ và nguồn lực. Hơn cả việc phát triển một nền điện ảnh hiện đại, việc bảo tồn di sản chính là cách chúng ta gìn giữ ký ức, củng cố bản sắc và truyền lại cho thế hệ tương lai một di sản vô giá, một niềm tự hào không thể phai mờ./.