Luật Thủ đô 2026: Định hình giao thông công cộng Hà Nội trong thời kỳ mới

Hà Nội trong nhiều thập kỷ qua đối mặt với tốc độ đô thị hóa nhanh nhưng hạ tầng giao thông lại chưa thể bắt kịp. Mạng lưới đường sắt đô thị (metro) – xương sống của giao thông hiện đại, tuy đã hình thành tuyến Cát Linh – Hà Đông, Nhổn – Ga Hà Nội nhưng chưa thể phát huy tối đa công năng do thiếu sự kết nối hữu cơ với không gian đô thị xung quanh.

Sự xuất hiện của cơ chế TOD trong Luật Thủ đô 2026 đã tạo ra một luồng gió mới cho Hà Nội. Thủ đô của Việt Nam giờ đây được trao quyền lấy các nhà ga metro làm lõi, từ đó nén không gian và kiến tạo nên những hệ sinh thái đô thị hiện đại, đáng sống nhưng luôn đặt người dân, thành tố “hạnh phúc” ở vị trí trung tâm.

Một thực tế không thể phủ nhận, điểm nghẽn lớn nhất của mô hình TOD tại nước ta, và Hà Nội nói riêng trước đây là sự trói buộc của hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về quy hoạch xây dựng. Quy chuẩn chung vốn được thiết kế cho mặt bằng cả nước, thường rất chặt chẽ về mật độ xây dựng, hệ số sử dụng đất và chiều cao công trình nhằm kiểm soát áp lực hạ tầng. Tuy nhiên, đối với một đô thị nén theo mô hình TOD, các ga tàu điện đòi hỏi một mật độ dân cư và dịch vụ cao trong bán kính phù hợp (0,5km đến 1km) để đảm bảo lượng hành khách tối ưu và hiệu quả khai thác thương mại.

Luật Thủ đô 2026 đã phân quyền cho HĐND Thành phố Hà Nội được quyền quyết định các chỉ tiêu quy hoạch kiến trúc tại khu vực phụ cận các nhà ga đường sắt đô thị (khu vực TOD). Các chỉ tiêu này được phép vượt trần hoặc khác biệt với quy chuẩn kỹ thuật quốc gia.

Sự phân quyền này cho phép Hà Nội xây dựng những công trình đa chức năng (vừa là văn phòng, nhà ở, vừa là trung tâm dịch vụ) ngay cạnh nhà ga. Tư duy quy hoạch mới này dịch chuyển từ phát “triển theo chiều rộng” sang “khai thác không gian theo chiều sâu”, tạo ra những trung tâm đô thị hiện đại và là nơi người dân có thể sống, làm việc, giải trí mà không cần tới phương tiện giao thông cá nhân.

Bên cạnh đó, Luật Thủ đô 2026 cũng đã thiết lập một chu trình tài chính khép kín mang tính đột phá. Hà Nội được trao quyền ban hành các chính sách thu đối với diện tích sàn xây dựng tăng thêm của các dự án nhờ tăng hệ số sử dụng đất tại vùng TOD. Đồng thời, thành phố được thu và giữ lại nguồn thu từ việc khai thác giá trị tăng thêm của đất đai vùng phụ cận, các khoản phí cải thiện hạ tầng và phí kết nối.

Nguồn tiền này được hạch toán riêng, trở thành dòng vốn mồi bền vững để tái đầu tư trực tiếp vào việc xây dựng các tuyến metro tiếp theo. Đây chính là công thức “lấy metro nuôi metro”, biến đất đai xung quanh ga tàu thành nơi phát triển kinh tế để nuôi sống toàn bộ hệ thống hạ tầng giao thông công cộng của thành phố.

Bên cạnh việc quy hoạch và tài chính, thu hồi đất để tái thiết đô thị xung quanh nhà ga luôn là một bài toán khó đối với Hà Nội nói riêng. Nếu chỉ thu hồi đất để làm nhà ga và hành lang chạy tàu theo quy định của Luật chung áp dụng cho cả nước, thành phố sẽ khó có thể hình thành các tổ hợp đô thị hiện đại.

Vì thế, Luật Thủ đô 2026 đã giải quyết triệt để vấn đề này bằng việc cho phép Hà Nội áp dụng cơ chế thu hồi đất theo quy hoạch vùng phụ cận nhà ga, kết hợp với các mô hình văn minh như góp quyền sử dụng đất và điều chỉnh lại đất đai. Thay vì dùng quyết định hành chính để giải tỏa với mức đền bù đúng quy định pháp luật, Thành phố Hà Nội có thể mời gọi người dân trong khu vực TOD tham gia vào quá trình tái thiết.

Đất đai của các hộ dân được quy hoạch lại đồng bộ thành các khu nhà ở hiện đại, hệ thống đường giao thông nội khu, công viên cây xanh và không gian công cộng. Người dân sau đó có thể tái định cư tại chỗ với diện tích đất hoặc nhà ở, căn hộ chung cư tương ứng có giá trị thương mại cao hơn nhờ kết nối trực tiếp với ga metro.

Cơ chế, chính sách đặc thù này đưa người dân thành “cổ đông” cùng phát triển đô thị, giảm thiểu tối đa xung đột lợi ích, đẩy nhanh tốc độ giải phóng mặt bằng để các dự án hạ tầng lớn của Hà Nội nói chung, TOD nói riêng hoàn thành đúng tiến độ, chất lượng đặt ra.

Không những thế, cơ chế TOD trong Luật Thủ đô 2026 còn mở ra chương mới cho việc khai thác không gian đa tầng của Thành phố: không gian ngầm và không gian tầm thấp. Hà Nội được trao quyền chủ động trong việc lập quy hoạch chi tiết và cấp phép khai thác không gian ngầm dưới lòng đất kết nối trực tiếp với các ga điện ngầm.

Trong tương lai, dưới lòng đất tại Hà Nội, nhất là các nút giao lớn, các ga trung tâm hứa hẹn rất sầm uất với nhiều siêu thị, phố đi bộ ngầm, bãi đỗ xe thông minh... Ở phía trên, các lối đi bộ trên cao, hành lang kết nối tầm thấp giữa các tòa nhà cao tầng và ga tàu sẽ tạo ra một mạng lưới giao thông lập thể, tách biệt với dòng người đi bộ khỏi dòng xe cơ giới dưới lòng đường. Sự tích hợp đa không gian này chính là giải pháp tối ưu để nâng cao năng lực chịu tải của đô thị, biến mỗi khu vực TOD thành một tổ hợp sinh thái khép kín, an toàn và tiện lợi cho người dân.

Luật Thủ đô 2026 đã gỡ bỏ những rào cản thể chế cao nhất, trao cho Hà Nội những chính sách đặc thù để quyết định diện mạo đô thị trong thời kỳ mới. Đương nhiên, Hà Nội sẽ phải đối mặt với thử thách không hề nhỏ vì một dự án TOD chạm đến nhiều lĩnh vực như: giao thông, quy hoạch, kiến trúc, tài chính, đất đai và an sinh xã hội.

Nhưng cơ hội lịch sử đã mở ra với Hà Nội khi Luật Thủ đô 2026 đã chính thức có hiệu lực từ tháng 7/2026. Với nền tảng pháp lý đặc thù và vượt trội từ cơ chế TOD, người dân hoàn toàn có quyền kỳ vọng vào một Hà Nội không còn cảnh ùn tắc giao thông, chuyển mình mạnh mẽ, một siêu đô thị đa trung tâm, hiện đại, văn minh, ngang tầm với các Thủ đô phát triển nhất trong khu vực./.