Là ng Kim Liên của kinh thành Thăng Long xưa

Khi vua Lý Công Uẩn dời đô vử Thăng Long (năm 1010), là ng Kim Liên đã được lập nên với cái tên dân dã là ng Аồng Lầm, thuộc phủ Phụng Thiên, thà nh Thăng Long. Аến năm Kỷ Sử­u (1619), vua Lê Thần Tông niêm hiệu Vĩnh Tộ đổi tên Аồng Lầm thà nh Kim Hoa (Bông hoa và ng). Là ng thuộc phường Kim Hoa và  Đông Tác thuộc huyện Thọ Xương, phủ Hoà i Аức. Năm Tân Sử­u (1841), vua Thiệu Trị đổi tên là ng thà nh là ng Kim Liên (Bông sen và ng), vì kửµ húy mẹ Vua Thiệu Trị là  Hồ Thị Hoa.

Từ đó cho đến nay, sau nhiửu lần thay đổi địa dư hà nh chính, là ng vẫn mang tên là ng Kim Liên. Là ng Kim Liên xưa nằm ở phía Nam kinh đô Thăng Long và  là  một trong 36 phường của Kinh đô Thăng Long thời Lê, kéo dà i từ đường Lê Duẩn đến đường Tây Sơn bây giử. Phía Аông giáp là ng Vân Hồ có đà n Nam Giao, có hai hồ lớn là  hồ Bảy Mẫu và  hồ Ba Mẫu ; phía Tây giáp là ng Xã Аà n có đà n Xã Tắc; phía Nam giáp là ng Аồng Tâm có Аê La Thà nh, sông Kim Ngưu; phía Bắc giáp phố Khâm Thiên có Аà i Thiên Văn.

Theo những bậc cao niên kể lại thì là ng Kim Liên trước đây vốn là  khu rừng rậm rạp và  rộng lớn, nhưng do chấn động địa chất nên sụt xuống thà nh nhiửu ao, hồ, đầm, đầy bùn, xen kẽ các gò đất cao, thấp được bao quanh ba hòn đảo Quán Gió, đảo Câu và  đảo Hòa Bình. Có con sông Tô Lịch chạy ngang cánh đồng, bao bọc phía ngoà i là ng. Dọc là ng có các gò Văn Chỉ, gò Аình, gò Miếu, gò Аầm.

Аình Kim Liên. (Nguồn: Internet)

Аầu là ng, giáp với đường Xã Аà n có quần thể Di tích Lịch sử­ văn hóa nghệ thuật văn bia, đình, chùa Kim Liên-Trung Tự, có niên hiệu Hồng Thuận thứ hai (năm 1510) với nét nghệ thuật kiến trúc thời nhà  Lê. Trong đình, chùa còn lưu giữ nhiửu di vật cổ từ thế kỷ 15.

Аặc biệt đình Kim Liên (nay ở 148 phố Kim Hoa, phường Phương Liên, quận Аống Аa) là  một tứ trấn - trấn phía Nam của Kinh thà nh Thăng Long xưa. Аình còn có tên là  đửn Kim Liên hoặc đửn Cao Sơn (gọi theo tên vị thần được thử). Аình còn lưu giữ 39 đaÌ£o sắc phong của các triêÌ€u đaÌ£i vaÌ€ tấm bia đá cao 2,43m, rộng 1,5m ghi khắc công tích của Cao Sơn Аại Vương, một trong bốn vị thần của Thăng Long tứ trấn đã có công trấn giữ phía Nam Kinh thành Thăng Long.

Bà i văn trên bia do Hoà ng giáp Lê Tung soạn năm 1510, kể vử việc thần Cao Sơn đã âm phù Lê Tương Dực đánh dẹp Lê Uy Mục. Bia đã bị mử nên được khắc lại và o năm Nhâm Thìn đời Cảnh Hưng (1772).

Xưa kia, dân là ng sống thà nh từng xóm ven các gò đất cao với nghử là m ruộng, thả cá, thả rau muống bè và  trồng mà u (đồng ruộng của là ng xưa nay là  các dãy nhà  cao tầng của khu tập thể Kim Liên). Là ng Kim Liên xưa còn nổi tiếng với nghử thả sen, ướp chè nhử có đầm nước rộng. Những cô gái Kim Liên một thuở mang hoa sen, hạt sen, trà  sen, chè sen, mứt sen đi bán khắp Kinh đô Thăng Long. Là ng còn có nghử nhuộm vải nâu (dân là ng thường lấy bùn để nhấn bùn cho vải mà u nâu ngả sang mà u đen, từ hồ Bảy Mẫu và  hồ Ba Mẫu), nên là ng còn có tên là  Đồng Lầm (là ng đồng ruộng nhiửu bùn).

Аây cũng là  nét đặc trưng của là ng Kim Liên nay - Аồng Lầm xưa, bởi vải Аồng Lầm trước đây rất nổi tiếng.

Ca dao cũ có câu: Аồng Lầm có vải nâu non Có hồ cá rộng, có con sông dà i Vải Аồng Lầm mửng như voan, được nhuộm từ bùn của cánh đồng là ng thà nh vải nâu non hay nâu sồng, đặc biệt là  vải Rồng. Vải Rồng đẹp có tiếng gần xa, sau rồi người ta gọi là  vải Аồng Lầm - nghĩa là  một vùng đầm nước rộng, nhiửu bùn, từ loại bùn đặc biệt, riêng có của vùng đất nà y đã tạo nên một sản phẩm là m đẹp cho người.

Nhắc đến là ng Kim Liên dân là ng còn có câu ca: Kim Liên xanh vử, đử lòng Аà n ông cắt tóc, đà n bà  hái rau Theo các cụ trong là ng truyửn lại, nghử cắt tóc bắt đầu từ ngà y hội là ng, có thầy địa lý Tả Ao đến dự. Lý trưởng đã nhử thầy xem cho là ng là m thêm nghử. à”ng Tả Ao thấy là ng có một số người là m nghử cắt tóc liửn khuyên mọi người nên phát huy nghử nà y. Từ đó, là ng cắt tóc Kim Liên trở nên nổi tiếng. Các tay kéo, tay dao trai là ng Kim Liên rất tà i hoa và  điêu nghệ, họ từng có tiếng là  Thăng Long đệ nhất kéo, cắt tóc như múa trên đầu người. Một thời trước Cách mạnh Tháng Tám 1945, những tay kéo điệu nghệ của là ng Kim Liên đi hà nh nghử khắp phố phường Hà  Nội.

Trong là ng có "bác thợ" Phạm Duy Hà o được mệnh danh "cây kéo và ng" với bảy phút hoà n thiện một kiểu tóc nam. Giử đây, sau nhiửu năm mai một, là ng bắt đầu khôi phục lại nghử truyửn thống của mình và  đã có nhiửu thanh niên "tầm sư học đạo," bởi thời trang tóc cũng đang ngà y một lên ngôi. Là ng Kim Liên còn là  nơi sinh ra nhiửu nhà  văn hóa và  nhà  cách mạng nổi tiếng như ông Trần Vĩ (sinh năm 1564) đỗ tiến sĩ khoa Giáp Thìn, niên hiệu Hoằng Аịnh, đời Vua Lê Kính Tông (năm 1604), là m quan đến Tả Thị lang bộ Lại, kiêm Аông các Аại học sĩ, tước Hương Quận công, được cử­ đi sứ sang nhà  Minh.

Thời Lê-Trịnh, là ng Kim Liên cùng với là ng Trung Tự được hưởng tạo lệ chuyên trách việc thử cúng ông Nguyễn Hy Quang (1634-1692), đỗ Tam trường thi Hội khoa Sĩ Vọng, là m quan Thị lang, dạy các thế tử­ họ Trịnh, được ban tước Hiển Quận Công, sau khi mất được phong Phúc thần. Аời sau có Nhà  văn hóa Nguyễn Hữu Kha; nhà  giáo, đại vương Nguyễn Duy Quang dạy học vua; tiến sĩ quốc sư Nguyễn Hữu Dụng; Nhà  cách mạng Аà o Gia Lựu, Mai Lập Аôn, cụ Tuất, cụ Phó Nhường (anh Hai đầm sen).

Trong kháng chiến, là ng Kim Liên là  cơ sở cách mạng của cố Phó Chủ tịch nước Nguyễn Lương Bằng và  của Hoà ng Văn Thụ, Hoà ng Quốc Việt, Nguyễn Văn Trân, Trần Sâm, Trần Vử¹, Tiến Аức và  còn là  A.T.K (an toà n khu) của Mặt trận quân sự Hà  Nội thời tạm chiếm (1947-1954). Trải qua bao thăng trầm lịch sử­, là ng Kim Liên xưa tranh, tre, nứa, lá, đồi, gò bao quanh là  đầm lầy rộng lớn... giử thì, là ng đã thà nh phố, nhà  cử­a mọc san sát, dân cư đông đúc, phố xá nườm nượp người, xe qua. Аường là ng xưa nay đã trở thà nh phố Kim Hoa, chạy song song cùng đường Аà o Duy Anh và  đường mới Xã Аà n. Những ngõ ngách trong là ng cũng đã được bê tông hóa.

Hướng tới Аại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long-Hà  Nội, thà nh phố đã đầu tư hà ng chục tỷ đồng để giải phóng mặt bằng và  sử­a chữa, xây mới một số hạng mục thuộc quần thể di tích lịch sử­ - kiến trúc nghệ thuật đình Kim Liên. Lịch sử­ là ng Kim Liên gắn liửn với 6 chữ "canh":

- Năm Canh Tuất (1010) tên đầu tiên của là ng là  Đồng Lầm.

- Năm Canh Ngọ (1510), vua Lê Tương Dực cho xây lại đửn, đình Kim Liên. - Năm Canh Dần (1770), Thượng thư tiến sử¹ Lê Trung thời vua Lê Trung Hưng, niên hiệu Cảnh Hưng thảo bia đặt thử tại là ng Kim Liên. - Năm Canh Ngọ (1990), Nhà  nước và  Bộ Văn hóa-Thông tin (nay là  Bộ Văn hóa, Thể thao và  Du lịch) quyết định công nhận di tích lịch sử­ đình, đửn Kim Liên là  một trong "tứ trấn Thăng Long" - Hà  Nội.

- Năm Canh Thìn (2000), Nhà  nước cho tôn tạo và  khánh thà nh đình Kim Liên.

- Năm Canh Dần (2010), đình tròn 500 năm, là ng tròn 1.000 năm cùng với lịch sử­ Thăng Long-Hà  Nội./.