Khám phá Từ đường Đàm Công và  những danh nhân họ Đà m

Công trình hiện còn lưu giữ được khá nguyên vẹn các mảng chạm khắc kiến trúc mang phong cách nghệ thuật của thế kỷ XIX, gồm những bức phù điêu đẹp, chạm khắc chủ yếu là  tứ linh và  tứ quý cùng nhiửu hoạ tiết hoa văn cách điệu khác.

Từ đường có diện tích rộng khoảng 80 m², gồm ba gian tiửn đường và  ba gian hậu đường, được bố trí theo kiểu hình chữ nhị (=), hiện đang lưu giữ khá nhiửu tư liệu lịch sử­ bằng chữ Hán, ghi chép khá chi tiết vử lịch sử­ gia tộc họ Аà m Công, vử cụ tổ Аà m Công tự Phúc An và  một số danh nhân là  hậu duệ của cụ tổ Phúc An.

Nguồn gốc họ Аà m và  thân thế bà  Đà m Thị

Anh Аà m Quang Trung, hậu duệ đời thứ 40 của bà  Đà m Thị ở thôn An Trai, xã Vân Canh thuộc một trong các chi của họ Аà m cho biết Lịch sử­ ngũ chi họ Аà m viết bằng chữ Hán và o năm 1924, là  một trong những tư liệu của dòng họ Аà m đã được chứng nhận Di tích lịch sử­ và  văn hoá, có phần nội dung được dịch nghĩa rằng: Cụ thượng thuỷ tổ ngũ chi họ Аà m là  cụ Аà m Hoà n, sống và o thời Аông Hán, là m quan đến chức Thượng thư, do tính ngay thẳng, mất lòng nịnh thần trong triửu, rồi mất lòng cả vua, bị giáng chức điửu sang nước Nam. Ở nước Nam cụ đổi họ tên thà nh Аà m Hoà n, sống ở đất Kim Bảng, Bắc Ninh. Gia tộc họ Аà m hiện nay có gốc từ đó mà  ra.

Аời sau có cụ Phúc An, sau nữa có cụ Thận Vi, và  có bà  Đà m Thị lấy ông Аinh Công Trứ và  trở thà nh phụ mẫu của Vua Аinh Tiên Hoà ng vử sau nà y. Trong phả có chép nhất cô giá Аinh triửu là  nói vử cụ bà  Đà m Thị.

Từ cụ tổ Phúc An đến nay, họ Аà m Công đã truyửn được hà ng chục đời, trở thà nh một dòng họ lớn và  có truyửn thống danh gia vọng tộc, khoa bảng, có nhiửu danh nhân, hiửn tà i có công với nước. Con cháu cụ tổ Phúc An đã góp phần và o nửn khoa bảng của đất Kinh Bắc và  truyửn thống hiếu học của xứ Аông Ngà n.

Theo ông Аà m Quang Tám cũng ở chi An Trai, xã Vân Canh, Аà m tộc phả ước, được lập từ năm 1895 tại Kim Bảng, con cháu của cụ tổ phân chia thà nh ngũ chi đã có từ xa xưa, gồm hai chi ở Bắc Ninh cũ là  Kim Bảng và  Xuân Dục, ba chi ở Hà  Tây cũ là  Nhân Huệ, Phúc Lâm, An Trai.

Trên gia phả, ngà y 19/3 đời vua Thà nh Thái năm thứ 7 (1895), ngũ chi họ Аà m đã có cuộc họp tại Kim Bảng, cùng thống nhất lập phả ước và  soạn ra Аà m tộc ngũ chi tiên tổ tế văn, dùng để tế lễ tưởng nhớ tổ tiên và o ngà y 12/2 hà ng năm.

Danh nhân họ Аà m

Theo phả tộc họ Аà m, ngoà i cụ bà  Đà m Thị là  vợ quan Thứ sử­ Châu Hoan Аinh Công Trứ, phụ mẫu của Vua Аinh Tiên Hoà ng, đã được sử­ sách biết đến, Аà m tộc ít nhất còn có bẩy danh nhân có đóng góp lớn với lịch sử­ dân tộc.

Thượng thư Аà m Công Tiêu, cháu bốn đời của cụ tổ Phúc An, khoa trường thi đỗ giữ chức Thượng Thư trong triửu. Hiện ở nhà  thử tiến sĩ Аà m Duy Thạch thôn Xuân Dục, xã Yên Thường, huyện Gia Lâm.

Аô Thống Аại Tướng quân Аà m Công Trường cháu đời thứ năm của cụ tổ Phúc An được cấp sắc phong và o năm thứ 7 đời vua Lê Thánh Tông (1476), là  người có công dẹp giặc, là m cho đất nước yên thịnh, giữ an ninh trong ngoà i kinh thà nh, giữ vững kinh thà nh khi có biến cố, được vua Lê Thánh Tông sắc phong Mãnh lực hùng uy, Аô Thống đại tướng quân. Sắc phong cho cụ hiện còn được thử tại nhà  thử Аà m Công ở Kim Bảng.

Аà m Quý Công tự Trung Kình có công được vua Lê phong Аô Sát đại thần Quan, hiện được thử ở nhà  thử riêng bên cạnh nhà  thử tổ họ Аà m Công.

Tiến sĩ Tri phủ Аà m Duy Thạch, cháu đời thứ tư của cụ tổ Phúc An. Phả họ chép: Аà m Quý Công huý là  Duy Thạch, thuửµ An Khê phủ quân. Аôn Trực Thứ Tử­, khoa trường thí trúng cẩn sự, sắc thụ Thuận An Phủ, Tri phủ. Nghĩa là  Đà m Quý Công tên Huý là  Duy Thạch tên Thuửµ là  An Khê phủ quân, con trai thứ của cụ Аôn Trực. à”ng thi đỗ chức Cẩn Sự, sắc phong cho ông ở phủ Thuận An (nay là  Thuận Thà nh - Bắc Ninh) là m Tri phủ. Cụ là  em ruột Thượng thư Аà m Công Tiêu, chú ruột của Аô  Thống Аại tướng quân Аà m Công Trường.

Аà m Công tự Vĩnh Miên, là m tri phủ Lâm Thao phú Thọ. Phả họ chép Аà m Công Tự Vĩnh Miên thi trúng tiến sĩ, sắc thụ Lâm Thao phủ, tri phủ. Cụ là  cháu đời thứ Sáu của cụ tổ Phúc An, tức đời thứ ba của cụ Duy Thạch.

Tiến sĩ Аà m Công tự Phúc Trạch, là  người phụ trách việc binh nhung của trấn Kinh Bắc. Phả họ chép Аà m Công tự Phúc trạch, khoa trường thi trúng Tiến sĩ. Sắc thống lĩnh đô thà nh Bắc đạo Lại Bộ. Cụ là  cháu đời thứ 7 của cụ tổ Phúc An.

Vử sau có cụ Аà m Duy Khiêm hậu duệ của cụ tổ Phúc An, định cư tại Vân Canh, đỗ Thám Hoa được bổ nhiệm là m đốc học ở Thanh Hoá, kiêm chủ khảo trường thi hương. Phả họ chép: Аà m Duy Khiêm, công chúng đệ Nhất giáp đệ  Tam danh Tiến sĩ xuất thân. Sắc thụ Thanh Hoá tỉnh, Chủ khảo trường Vụ Ngự sử­, kiêm lĩnh Аốc học.

Аến nay, trải qua bao đời, con cháu Аà m tộc vẫn luôn mậu thịnh, bồi đắp nửn nhân, gieo trồng cây phúc, vun xới cho dòng tộc ngà y cà ng thêm rạng rỡ, góp phần phồn thịnh cho nước nhà . Từ đường mỗi chi họ Аà m đửu được xây sử­a lại. à”ng Аà m Văn Sáu, người đã nguyện dà nh hơn 20 năm là m ông Từ, trông giữ Từ đường Аà m Văn chi An Trai nói rất tự hà o: Công lao của tiửn nhân rất lớn, việc động viên con cháu nối chí tổ tiên không thể không là m. Vì thế, sau hơn 100 năm kể từ năm 1895, năm chi trong cả họ ở khắp mọi nơi lại cùng nhau vử lập phả ký, khắc và o bia đá, lưu giữ mãi vử sau, để đông đảo con cháu cùng biết và  noi theo.

Năm nay, với niửm tự hà o và  sức mạnh đoà n kết của dòng tộc, con cháu của thân mẫu Vua Аinh Tiên Hoà ng chúng tôi đã chung sức, dâng tặng nhà  Khải Thánh thuộc Khu Di tích lịch sử­ và  văn hoá Cố Аô Hoa Lư hai bức tượng đồng Song thân của Vua Аinh Tiên Hoà ng với mong muốn để con cháu họ Аà m cũng như nhân dân cả nước khi nhớ đến công lao của Аinh Tiên Hoà ng Аế cũng không quên công lao của những bậc tiửn nhân sinh ra một vị vua anh minh./.