“Đối với nhân dân Việt Nam, ngày 2/9 là một ngày vừa long trọng, vừa vẻ vang, vừa sung sướng”

Ngày 2/9/1945, bản “Tuyên ngôn Độc lập” được Chủ tịch Hồ Chí Minh soạn thảo và đọc trước quốc dân, đồng bào như một mốc son, bước ngoặt của lịch sử dân tộc, là sự kết tinh của khát vọng giải phóng dân tộc trong suốt quá trình tìm đường cứu nước của Người.

Suốt chiều dài lập quốc của dân tộc, các bậc hiền nhân đã để lại nhiều kiệt tác mang tầm vóc và ý nghĩa, như “Nam quốc sơn hà” của Lý Thường Kiệt thế kỷ XI, “Bình Ngô đại cáo” của Nguyễn Trãi thế kỷ XV, nhưng phải đến “Tuyên ngôn Độc lập” năm 1945 mới khẳng định tính chính danh, văn kiện pháp lý quan trọng tuyên bố với nhân dân Việt Nam và thế giới về chủ quyền và quyền độc lập của dân tộc Việt Nam.

Không khí của ngày 2/9/1945 được miêu tả, công bố trong nhiều thước phim tài liệu lịch sử, báo chí trong nước và quốc tế. Trong đó, ngày 2/9/1945 sống động, “gần” với nhân dân Việt Nam nhất phải kể đến nội dung cuốn sách “Những mẩu chuyện về cuộc đời hoạt động của Hồ Chủ tịch” (NXB Trẻ, năm 2007) của tác giả Trần Dân Tiên. Trong cuốn sách này, tác giả viết: “Ngày mồng 2 tháng 9 là ngày báo tin cho thế giới biết rằng chính quyền của ta đã ổn định. Đối với nhân dân Việt Nam, ngày 2/9 là một ngày vừa long trọng, vừa vẻ vang, vừa sung sướng”.

Bên cạnh đó, tác giả cuốn sách kể, đối với Hà Nội, ngày 2/9/1945 không những là một ngay vẻ vang của Độc lập mà còn là một ngày đáng yêu vì hôm đó, lần đầu tiên Thủ đô Hà Nội được tận mắt thấy người con yêu quý nhất của dân tộc Việt Nam. Nhân dân Hà Nội, các thành phố và các làng lân cận làm thành một dòng người vô tận chảy vào vườn hoa Ba Đình, tràn ngập đường phố chung quanh.

“Chưa bao giờ trong lịch sử Việt Nam người ta thấy một cuộc mít tinh vĩ đại như thế. Quốc kỳ mới, Quốc ca mới, Quân đội mới, Nhân dân mới, Chính phủ mới, Chế độ mới. Hơn hai mươi triệu trái tim cùng đập một nhịp. Dưới ánh năng tươi sáng mùa thu, trong một khung trời trong xanh, cờ đỏ sao vàng hiên ngang phấp phới và thổi vào dòng người một luồng gió xuân” – tác giả Trần Dân Tiên miêu tả không khí ngày 2/9/1945.

Nhưng cảm động hơn cả, là khi nhân dân thấy Chủ tịch Hồ Chí Minh đến, người mà nhân dân mến yêu, thán phục và kính trọng, và lần đầu tiên nhân dân mới được thấy. Trong tình cảnh chung của nhân dân, hôm ấy người ta đến, một phần để dự lễ và một phần để được trông thấy Hồ Chủ tịch. Một khung cảnh hùng vĩ, một diễn đàn cao và trang nghiêm, quân đội anh dũng, hàng rào danh dự chỉnh tề, một rừng cờ, một đoàn xe dài... Một cảnh tượng xứng đáng khánh thành chính quyền dân chủ của nhân dân. Và nhân dân tự nhủ: tất cả cái đó là của chúng ta!

Trong buổi lễ trang nghiêm này, người người chờ đợi một vị Chủ tịch, một lãnh tụ. Nhân dân Thủ đô và đất nước ta ngày 2/9/1945 nghĩ rằng người mà tất cả ai cũng chờ đợi nhất định là một vị lãnh tụ ăn mặc rất nhiều điều đặc biệt. Với sự tưởng tượng như vậy về Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân sớm biết mình bị lầm. Trông thấy Chủ tịch Hồ Chí Minh đến, nhân dân nhận thấy Người giản dị, thân mật.

“Từ xa tôi thấy Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chủ tịch đội mũ vải đã ngả màu vàng vì mưa gió, đi một đôi dép cao su, mặc một bộ quần áo kaki. Khi Chủ tịch bắt đầu đọc bản Tuyên ngôn Độc lập giọng sang sảng của Chủ tịch còn nhắc lại rừng núi xa xăm, chiến tranh du kích. Đọc xong một đoạn và giữa những tiếng vỗ tay, tiếng hoan hô nhiệt liệt, Chủ tịch nói: “Tôi nói đồng bào nghe rõ không?” – theo lời thuật trong cuốn “Những mẩu chuyện về cuộc đời hoạt động của Hồ Chủ tịch”.

Câu hỏi giản đơn trên của Chủ tịch Hồ Chí Minh làm tiêu tan tất cả những gì còn xa cách giữa Người và nhân dân, và làm thành một mối tình thắm thiết kết chặt lãnh tụ và đồng bào. Với câu hỏi này, không một ai ngờ Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từ bỏ tất cả lễ tiết, tất cả hình thức, trở thành “Cha Hồ của dân tộc Việt Nam”.

“Tôi nói đồng bào nghe rõ không?”, tất cả nhân dân cảm thấy sâu sắc lòng thương yêu của một người cha, của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với nhân dân. Tất cả thấy Người là một người như mình, gần mình, của mình, thân thiết với mình, một người thương yêu nhân dân với một lòng vô hạn. Trả lời câu hỏi của Chủ tịch, một triệu tiếng đáp đồng thanh hô lớn: “Có”, vang dội như một tiếng sấm.

“Ông Hồ nhỏ nhắn trong vóc dáng, nhưng vĩ đại trong sự hoan hô của nhân dân”

Không khí và ý nghĩa lịch sử của ngày 2/9/1945 cũng đã được kể lại thông qua các nhân chứng nước ngoài. Đặc biệt trong đó có Thiếu tá Archimedes L.A Patti (1913 – 1998), Trưởng ban Đông Dương của OSS - Trưởng phái bộ tiền trạm của quân đội Mỹ có mặt tại Hà Nội vào cuối tháng 8/1945 để thực hiện nhiệm vụ giải cứu tù binh và chuẩn bị cho việc giải giáp quân Nhật tại Bắc Đông Dương.

Trước ngày 2/9, thiếu tá L.A Patti được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời đến gặp. Người cho ông L.A Patti xem bản thảo “Tuyên ngôn Độc lập” sẽ được đọc vài ngày sau. Do thiếu tá L.A Patti không đọc được tiếng Việt, nên văn bản này đã được dịch sang tiếng Anh.

“Tôi kinh ngạc nhìn thấy những câu của bản Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ trong văn bản này. Nhìn những câu chữ như quyền tự do, quyền sống và quyền mưu cầu hạnh phúc, tôi thoạt đầu không tin ở mắt mình... Sau khi giúp tu chỉnh một số trật tự câu trong bản tiếng Anh, tôi chính thức được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời dự Lễ tuyên bố độc lập tại Quảng trường Ba Đình, hôm 2/9” - ông L.A Patti kể lại trong cuốn hồi ký “Why Viet Nam?” do University of California Press xuất bản năm 1980, NXB Đà Nẵng in theo bản dịch của Lê Trọng Nghĩa.

Trong cuốn hồi ký nêu trên, ông Patti cũng miêu tả tỉ mỉ, sống động về thời khắc trọng đại ngày 2/9/1945 của dân tộc Việt Nam: Đó là khung cảnh dân chúng Hà Nội như các bầy ong, từng đoàn lúc lớn lúc nhỏ, lũ lượt dần dần kéo đến cạnh Quảng trường Ba Đình.

“Cao trên cột trước lễ đài, lá cờ đỏ với ngôi sao vàng lớn phấp phới bay. Bất chợt có tiếng còi và các hiệu lệnh quân sự phát ra từ các đội hình. Đội danh dự và các đơn vị bộ đội đứng thẳng và chăm chú theo dõi khi có người đã bắt đầu xuất hiện trên lễ đài… Trên lễ đài, mọi người đều bận đồ trắng, thắt cavát và để đầu trần, trừ một người nhỏ nhắn mặc áo kaki mầu sẫm và có cái gì như cái khăn trùm đầu - Đó là Hồ Chí Minh.

...Một tiếng trong loa phóng thanh nổi lên phá vỡ sự im lặng, giới thiệu ông Hồ “là người giải phóng, vị cứu tinh của dân tộc”. Quần chúng được sự hướng dẫn của các đảng viên, lên tiếng hát và trong mấy phút liền hô vang “Độc lập”.

Ông Hồ đứng yên mỉm cười, nhỏ nhắn trong vóc dáng, nhưng vĩ đại trong sự hoan hô của nhân dân. Ông giơ tay ra hiệu im lặng và bắt đầu đọc bản Tuyên ngôn, nay trở thành nổi tiếng với những lời: Mọi người sinh ra đều bình đẳng. Tạo hóa đã ban cho chúng ta những quyền bất khả xâm phạm, trong đó có quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc - ông L.A Patti kể lại trong cuốn hồi ký./.