Độc đáo lễ rước “nữ tướng” trong hội Gióng

Được biết, năn nay “nữ tướng” được thôn Yên Tàng lựa chọn thực hiện lễ rước khai hội là Trần Thị Ánh Linh, sinh ngày 28/7/2016 là học sinh lớp 4A4 Trường Tiểu học Bắc Phú.

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Người Hà Nội, Bí thư Chi bộ, Trưởng Ban công tác Mặt trận thôn Yên Tàng Nguyễn Văn Xuân cho biết, để được lựa chọn là “nữ tướng”, bé gái phải là con ngoan - trò giỏi trong nhiều năm liền. Bên cạnh đó, gia đình các em cũng phải là “gia đình văn hóa”, sống hòa thuận, chan hòa với xóm giềng, có đời sống kinh tế ổn định. Đây là những tiêu chí bắt buộc đối với “nữ tướng” trong quá trình tuyển lựa.

Đối với người dân thôn Yên Tàng, nghi lễ rước “nữ tướng” lên đền Sóc không chỉ là sự kiện văn hoá - tín ngưỡng mà còn là ký ức sống động của bao thế hệ, nơi quá khứ và hiện tại hòa quyện trong không gian linh thiêng của lễ hội truyền thống đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Trải qua bao thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, tục rước “nữ tướng” của thôn Yên Tàng vẫn được gìn giữ nguyên vẹn như một minh chứng cho sức sống trường tồn của văn hóa dân gian. Trong tâm thức người dân địa phương, việc rước “nữ tướng” lên đền Sóc để diện kiến Đức Thánh không chỉ là một nghi thức lễ hội mà còn là biểu tượng của lòng trung nghĩa, tinh thần thượng võ và truyền thống uống nước nhớ nguồn.

Theo lời kể của các bậc cao niên thôn Yên Tàng, từ thuở xa xưa, nghi lễ này đã gắn liền với huyền tích về các tướng lĩnh phò tá Đức Thánh, những con người đã góp phần làm nên chiến công hiển hách trong buổi đầu dựng nước và giữ nước. Hình tượng “nữ tướng” trong lễ rước không chỉ đại diện cho sức mạnh của người phụ nữ Việt Nam mà còn tượng trưng cho lòng trung trinh, dũng cảm và đức hy sinh vì nghĩa lớn.

Chính bởi giá trị lịch sử và văn hóa sâu sắc ấy, nghi lễ rước “nữ tướng” của thôn Yên Tàng đã trở thành một phần không thể tách rời trong không gian hội Gióng. Sự ghi danh của UNESCO không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương mà còn là sự khẳng định giá trị bền vững của một di sản đã được hun đúc qua nhiều thế hệ.

Để chuẩn bị cho ngày chính hội, công tác tập luyện và chuẩn bị được triển khai từ rất sớm, bắt đầu từ tháng Chạp hằng năm. Khi tiết trời cuối đông còn se lạnh, trên những con đường làng thôn Yên Tàng đã rộn ràng bước chân tập luyện của các đội hình tham gia lễ rước. Những người được lựa chọn tham gia đều ý thức sâu sắc rằng mình đang góp phần gìn giữ một truyền thống thiêng liêng của quê hương.

Những buổi tập luyện ban đầu chủ yếu nhằm thống nhất đội hình, rèn luyện nhịp bước và làm quen với các nghi thức truyền thống. Dưới sự chỉ bảo tận tình của các bậc cao niên, từng động tác đều được thực hiện cẩn trọng, bởi mỗi bước đi không chỉ là chuyển động của con người mà còn là sự tiếp nối của lịch sử.

Sau những ngày sum họp đầm ấm bên gia đình trong dịp Tết Nguyên đán, từ ngày mùng 4 và mùng 5 Tết, công tác tập luyện bước vào giai đoạn cao điểm. Không khí tập luyện trở nên khẩn trương nhưng vẫn đậm chất trang nghiêm. Từng đội hình rước kiệu, đội nghi trượng, đội khiêng lễ vật đều phối hợp nhịp nhàng để bảo đảm sự thống nhất trong ngày chính hội.

Chiều ngày mùng 5 Tết Nguyên đán là thời điểm diễn ra buổi tổng duyệt - một nghi thức quan trọng mang ý nghĩa vừa thực hành nghi lễ, vừa mang tính tâm linh sâu sắc. Trong buổi tổng duyệt, đoàn rước thực hiện nghi thức trình diện trước Đức Thánh Thành hoàng làng - Đức Thánh Tam Giang tại Đình làng Yên Tàng cầu mong sự phù hộ độ trì để lễ hội diễn ra thuận lợi, an lành.

Sau nghi thức tại Đình làng, đoàn rước tiếp tục di chuyển đến Chùa Yên Tàng (Kim Quang Tự) thực hiện nghi thức trình diện đức phật; tiếp nối hành trình diện kiến đoàn rước di chuyển đến đền Hạ để thực hiện các nghi lễ trình diện Thần.

Sáng sớm ngày mùng 6 Tết, khi đoàn rước “nữ tướng” chính thức xuất phát lên đền Sóc diện kiến Đức Thánh. Trong màn sương sớm còn vương trên sườn núi, đoàn người trang nghiêm tiến bước, từng nhịp trống vang lên như nhịp đập của lịch sử vọng về từ ngàn xưa.

Đó không chỉ là cuộc rước của một lễ hội, mà là hành trình trở về cội nguồn, nơi ký ức của cha ông được tái hiện qua từng nghi thức, từng bước chân. Qua bao thế kỷ, phong tục rước “nữ tướng” của thôn Yên Tàng vẫn được truyền nối như một sợi chỉ đỏ gắn kết các thế hệ. Di sản ấy không chỉ nằm trong nghi thức hay lễ phục mà còn hiện hữu trong niềm tự hào và ý thức trách nhiệm của mỗi người dân.

Giữa nhịp sống hiện đại nhiều đổi thay, việc gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống càng trở nên ý nghĩa. Nghi lễ rước “nữ tướng” lên đền Sóc vì thế không chỉ là một hoạt động văn hóa mà còn là biểu tượng sinh động của sức sống di sản, nơi quá khứ được tôn vinh, hiện tại được bồi đắp và tương lai được gửi gắm bằng niềm tin bền vững.

Năm nay, lễ khai hội Gióng đền Sóc sẽ chính thức khai hội vào sáng 22/2/2026, tức ngày Mùng 6 Tết Nguyên đán Bính Ngọ, tại Khu di tích quốc gia đặc biệt đền Sóc. Chính hội diễn ra từ ngày Mùng 6 - 8 tháng Giêng năm Bính Ngọ./.