Giữ “miền sáng” của văn chương

Miền sáng của văn chương

Tại cuộc tọa đàm về “Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ” do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) và NXB Kim Đồng phối hợp tổ chức ngày 7/5/2026, PGS.TS Đặng Hồng Sơn - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cho rằng, văn học thiếu nhi góp phần ươm mầm, nuôi dưỡng tình người, khơi gợi trí tưởng tượng và thôi thúc khát vọng khám phá thế giới. Những tác phẩm viết cho thiếu nhi là các “khung cửa sổ” quan trọng giúp trẻ em, cũng như những ai từng là trẻ em nhìn ra thế giới, vun đắp ước mơ, niềm tin và những khát vọng đẹp đẽ cho bản thân. “Văn học thiếu nhi là một bộ phận quan trọng của đời sống văn hóa tinh thần dân tộc. Đó không chỉ là thế giới giải trí dành cho trẻ nhỏ mà còn góp phần định hình nhân cách, vun bồi trí tuệ cho thế hệ tương lai”, PGS.TS Đặng Hồng Sơn khẳng định.

TS. Trịnh Đặng Nguyên Hương (Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) ví von văn học thiếu nhi như một “miền sáng” của văn chương, là “địa chỉ kép” mà cả thiếu nhi và người lớn đều có thể tìm thấy sự đồng cảm, sẻ chia và những rung động sâu sắc. Giữa những biến động không ngừng của đời sống hiện đại, đây vẫn là không gian gìn giữ sự hồn nhiên, nuôi dưỡng niềm tin vào những điều tốt đẹp và mang đến khả năng chữa lành tâm hồn con người. “Sách giúp trẻ được chuẩn bị, không phải bằng bài học đạo đức hay những lời giáo huấn mà thông qua những trải nghiệm cảm xúc thật trong một không gian an toàn. Một cuốn sách thiếu nhi tốt mang đến niềm vui xôn xao, tiếng cười giòn tan nhưng cũng có thể mang đến những nỗi buồn. Một cuốn sách tốt cũng sẽ dẫn lối cho trẻ đi tới hết câu chuyện bằng ngôn ngữ, bằng hình ảnh mà trẻ có thể hiểu và cảm nhận trong một không gian có người dẫn lối vô hình”, TS. Trịnh Đặng Nguyên Hương chia sẻ.

Một trong những tín hiệu đáng mừng của văn học thiếu nhi những năm gần đây là sự xuất hiện của nhiều cây bút trẻ. Với lợi thế gần gũi đời sống đương đại và nhạy bén trước những biến chuyển của xã hội, họ đang mang đến những góc nhìn mới mẻ về thế giới tuổi thơ, giàu trải nghiệm và đậm hơi thở thời đại. Sự đổi mới của đội ngũ sáng tác cũng đang tạo ra những chuyển động đáng chú ý trong nội dung tác phẩm. Nếu trước văn học cho thiếu nhi đậm chất giáo dục, hướng thiện thì ngày nay, các tác giả trẻ có xu hướng đi sâu hơn vào thế giới nội tâm của trẻ em. Những băn khoăn, tổn thương, biến đổi tâm lý, cùng các trải nghiệm cá nhân trong bối cảnh công nghệ số, mạng xã hội và nhịp sống hiện đại được phản ánh chân thực, sinh động, qua đó góp phần mở rộng biên độ phản ánh của văn học thiếu nhi.

Đáng chú ý, sự khởi sắc của văn học thiếu nhi những năm gần đây còn được tiếp sức bởi nhiều giải thưởng, cuộc vận động và trại sáng tác được tổ chức thường xuyên. Giải thưởng Dế Mèn, Giải thưởng Văn học Kim Đồng, Giải thưởng Sách quốc gia cùng các cuộc vận động sáng tác về đề tài thiếu nhi... đã góp phần tạo môi trường thuận lợi để phát hiện, bồi dưỡng các cây bút mới. Không ít tác giả trẻ được bạn đọc biết đến từ chính những sân chơi này, qua đó bổ sung lực lượng sáng tác cho văn học thiếu nhi đương đại.

Kỳ vọng lấp đầy “khoảng trống”

Trong dòng chảy của đời sống văn học đương đại, văn học thiếu nhi đang cho thấy những tín hiệu khởi sắc với sự xuất hiện của nhiều cây bút mới, những cách tiếp cận mới và sự quan tâm ngày càng lớn từ các đơn vị xuất bản. Tuy nhiên, bên cạnh những khởi sắc thì văn học thiếu nhi cũng đang phải đối mặt với không ít những thách thức. Sự bùng nổ của công nghệ số, mạng xã hội và các nền tảng giải trí trực tuyến đang làm thay đổi thói quen tiếp nhận của trẻ em khiến thời gian dành cho việc đọc sách ngày càng bị thu hẹp. Theo TS. Trịnh Đặng Nguyên Hương, thực trạng trẻ em ngày càng ít đọc sách không hẳn xuất phát từ việc thiếu sách hay hay sách đẹp. Điều đáng lo hơn là các em đang thiếu những khoảng lặng về tâm lý và thời gian để đọc. Lịch học dày đặc, áp lực từ việc học thêm cùng nhịp sống ngày càng gấp gáp khiến nhiều trẻ em thiếu đi những khoảng thời gian tận hưởng niềm vui từ việc đọc. “Vấn đề không nằm ở việc trẻ đọc ít, mà vấn đề là làm thế nào để có khoảng trống cho trẻ em được đọc”, bà trăn trở.

Để nuôi dưỡng văn hóa đọc cho các em, bên cạnh việc tạo điều kiện cho trẻ tiếp cận sách, điều quan trọng không kém là phải có thêm những tác phẩm thực sự hấp dẫn, phù hợp với tâm lý, nhu cầu của độc giả nhỏ tuổi hôm nay. Thực tế cho thấy dẫu có nhiều người sáng tác cho lứa tuổi thiếu nhi nhưng vẫn chưa có nhiều tác giả, tác phẩm tạo dấu ấn. Theo nhà phê bình Bùi Việt Thắng, người viết cho thiếu nhi hôm nay không chỉ cần tạo nên những câu chuyện hấp dẫn mà còn phải góp phần bồi đắp tâm hồn, hình thành nhân cách và gìn giữ những giá trị nhân văn cho thế hệ tương lai. Để văn học thiếu nhi phát triển bền vững, theo ông, cần có thêm nhiều tác phẩm thực sự thấu hiểu tâm lý và nhịp sống của trẻ em hôm nay.

Nhà giáo, nhà nghiên cứu phê bình Bùi Việt Thắng cũng nhấn mạnh vai trò của văn học thiếu nhi, đặc biệt là sứ mệnh “chấn hưng văn hóa đọc”. Nhìn vào số lượng học sinh các cấp hiện nay, ông cho rằng đây chính là dư địa lớn, là “chân trời rộng mở” cho sự phát triển của văn học thiếu nhi. Không chỉ sở hữu một lực lượng độc giả đông đảo, văn học thiếu nhi còn mở ra nhiều cơ hội để các nhà văn khám phá những vấn đề mới của tuổi thơ đương đại, tìm kiếm những cách kể chuyện phù hợp với tâm lý, nhu cầu và phương thức tiếp nhận của trẻ em trong thời đại số.

Từ thực tiễn sáng tác, nhà văn, dịch giả Phạm Thu Hà cho rằng không có một công thức chung cho văn học thiếu nhi. Mỗi tác phẩm cần có tiếng nói riêng, giữ được sự độc đáo và cảm xúc chân thật. Điều quan trọng với người cầm bút hôm nay không chỉ là làm mới câu chuyện mà còn phải tạo nên những tác phẩm có khả năng đồng hành cùng quá trình trưởng thành của độc giả trẻ trong bối cảnh hiện đại.

Bà Vũ Thị Quỳnh Liên - Phó Giám đốc, Tổng Biên tập NXB Kim Đồng chia sẻ: “Văn học thiếu nhi luôn cần những tiếng nói mới, phù hợp với tâm tư, suy nghĩ và khát vọng của trẻ em hôm nay”. Bà cũng bày tỏ mong muốn của đơn vị xuất bản đó là có thêm những cuộc đối thoại giữa các chuyên gia, người viết trẻ và bạn đọc, từ đó góp thêm những góc nhìn đa chiều, gợi mở cho những sáng tác văn học thiếu nhi hấp dẫn, thú vị, được các em yêu thích và đón nhận trong thời gian tới.

Để lấp đầy những khoảng trống còn tồn tại và tạo động lực cho văn học thiếu nhi phát triển, nhiều ý kiến cho rằng cần có những chính sách văn hóa đủ mạnh nhằm tạo động lực cho văn học thiếu nhi phát triển. Các nhà xuất bản cần thường xuyên tổ chức hội thảo, tọa đàm, cuộc vận động sáng tác nhằm khuyến khích các cây bút đến với đề tài thiếu nhi. Nhà trường cần đẩy mạnh các hoạt động văn hóa đọc, tạo môi trường để học sinh trao đổi, tranh luận, phản biện về sách. Báo chí cũng cần mở rộng các diễn đàn giới thiệu, bình luận, trao đổi về văn học thiếu nhi, qua đó đưa sách đến gần hơn với đời sống. Chỉ khi có một hệ sinh thái đồng bộ cho sáng tác và đọc sách, những khoảng trống của văn học thiếu nhi mới từng bước được lấp đầy, và “miền sáng” của văn chương sẽ tiếp tục nuôi dưỡng tâm hồn, đồng hành cùng các thế hệ độc giả trẻ…