Đền quốc Mẫu Nguyên Phi ỷ Lan

ử¶ Lan tên thật là  Lê Thị Yến, cha là  Lê Công Thiết, mẹ là  Vũ Thị Tỉnh, dì ghẻ là  Chu Thị và  người giúp việc trong lúc hoạn nạn là  lão tăng Thái Diên. Bà  chính quê là ng Thổ Lỗi, sau đổi thà nh siêu loại Thuận Thà nh Bắc Ninh nay thuộc xã Dương Xá huyện Gia Lâm, ngoại thà nh Hà  Nội. Vì mẹ mất lúc 12 tuổi, cha lấy vợ kế nên ử¶ Lan khổ như cô Tấm trong truyện cổ tích Tấm Cám. Sử­ ghi ử¶ Lan là  cô Tấm lộ Bắc hay gọi đửn thử ử¶ Lan ở xã Dương Xá, Gia Lâm, Hà  Nội là  đửn thử Bà  Tấm vì thế.

Kể rằng vua Lý Thánh Tông đã 40 tuổi nhưng chưa có con trai nối dõi nên vử chùa Dâu (Thuận Thà nh, Bắc Ninh) cầu tự. Vua và  quần thần văn võ xem phong cảnh trong vùng, chợt trên nương có người con gái hái dâu trong ngà y hội vui. Vua thấy lạ vôi xuống hửi sự tình. Thấy Lê Thị Yến “ cô gái hái dâu bội phần xinh đẹp, lại đối đáp lưu loát. Vua cảm thấy mến, đưa vử triửu phong là m Nguyên Phi, xây 1 cung điện riêng (nay là  đình Yên Thái, phường Hà ng Gai, Hà  Nội) đặt tên là  cung ử¶ Lan để nhớ lại sự tích cô gái dựa gốc cây lan buổi đầu gặp gỡ.

Khác với các hậu phi, ử¶ Lan không lấy việc chau chuốt nhan sắc mong độc chiếm tình yêu của Vua, mà  quan tâm hết thảy mọi công việc trong triửu. ử¶ Lan khổ công học hửi miệt mà i đọc sách nên chỉ trong 1 thời gian ngắn mọi người đửu ngạc nhiên trước sự hiểu hiết uyên thâm vử nhiửu mặt của ử¶ Lan, triửu thần bái phục là  người có tà i. Bởi thế năm 1069 Vua Lý Thánh Tông cầm quân đi đánh giặc đã trao quyửn nhiếp chính cho ử¶ Lan. Cũng ngay năm ấy, nước Аại Việt không may bị lụt lớn, mùa mà ng mất trắng, nhiửu nơi dân đói nổi loạn. Thử­ thách quá lớn đối với vị nữ nhiếp chính. Nhưng cũng nhử có ử¶ Lan cáng đáng việc nước, biết đử ra kế sách đúng đắn, quyết đoán táo bạo, loạn lạc đã được dẹp yên, dân đói đã được cứu sống.

Cảm cái ơn ấy, cũng là  bà y tử sự sùng bái một tà i năng siêu việt, nhân dân Аại Việt đã tôn trọng phong ử¶ Lan là  Quan à‚m nữ. Аánh giặc lâu không thắng, lo nước không yên, Vua Lý Thánh Tông trao quyửn thiết chế cho Thái uý Lý Thường Kiệt đem 1 cánh quân nhử quay vử. Аến Châu Cư Liên hay tin ử¶ Lan đã vững và ng đưa đất nước vượt qua muôn trùng khó khăn, giữ được thái bình thịnh trị - Vua quyết tâm lại quay ra trận, đánh cho kử³ thắng mới vử.

Năm 1072, Vua Lý Thánh Tông đột ngột qua đời, Triửu Lý không tránh khửi rối ren. Nhưng ử¶ Lan trở thà nh Hoà ng Thái Hậu nhiếp chính và  Lý Thường Kiệt trở thà nh nguyên soái thì nước Аại Việt lại khởi sắc nhanh chóng thịnh cường.

ử¶ Lan đã thi thố những biện pháp dựng nước yên dân khiến cho thế nước và  sức dân mạnh hẳn lên. Bởi vậy năm 1077, khi Tống triửu mang đại binh sang xâm lược, với toà n quyửn điửu khiển triửu đình, ử¶ Lan đã huy động được cả dân tộc và o trận, tạo cho thế nước ở đỉnh cao muôn trường đè bẹp quân thù. Nhử bà  Tấm ử¶ Lan, nhân dân Аại Việt đã ra khửi cuộc chiến tranh với hà o quang chiến thắng quanh vương miệng và  nước Аại Việt bước nhanh trên con đường cường thịnh.

Аặt chân và o ngôi đửn là m cho mọi người cảm thấy sự yên bình, thanh tịnh bởi đó là  những kiến trúc đẹp, những hà ng cây lá xanh tốt. Quần thể di tích đửn thử Nguyên phi ử¶ Lan còn có tên gọi chùa bà  Tấm, đửn bà  Tấm “ chùa Cả, đửn Cả.

Аửn được xây dưnngj từ cuối thế kỷ XI, là  nơi phụng thử bà  ngay chính trên quê hương Người. Chùa có tên Linh nhân Tự Phúc Tự do chính Linh Nhân hoà ng thái hậu (ử¶ Lan) xây dựng khánh thà nh và o tháng 3 năm Ất Mùi 1115, đửn kiến trúc theo lối cung đình, thời Lý, có 72 cử­a thuộc loại cổ nhất nước ta.

Trong đửn và  chùa hiện còn nhiửu hiện vật quý và  hiếm. Nổi tiếng là  đôi sư tử­ điêu khắc bằng đá, Sư tử­ được tạc từ 1 khối đá lớn cao 1.2m, rộng 1.36m trong tư thế nằm phủ phục, đường nét đặc biệt mửm mại, tạo cho chúa sơn lâm một vẻ đẹp, vừa uyển chuyển, vừa oai hùng mạnh mẽ - các chi tiết: đôi mắt to, lồi hẳn ra ngoà i, ẩn dưới đôi lông mà y rậm, mũi hở, hà m răng đửu đặn, răng nanh to, nhọn và  khoẻ, nhất là  chân mập, có những móng cong sắc, quắp chặt, khiến cho người xem thấy rõ chúa sơn lâm ẩn tà ng sức mạnh phi thường.

Tuy nhiên bằng nghệ thuật điêu khắc khéo léo tuyệt vời, bằng cách sử­ dụng nhiửu hoạ tiết đan móc khi thì gợi nhớ tựa lưng và o nhau thà nh đường viửn quanh miệng, khi thì to sù ở trên vai, khi lại xếp thà nh những bông hoa hé nở ở móng chân, khiến cho người xem có ấn tượng con vật đang sống vẫn thở nhịp nhà ng. Cũng khác những con sư tử­ thường thấy điêu khắc ở các đình chùa; sư tử­ trong đửn thử ử¶ Lan đang vửn hòn ngọc, đồng thời trên trán được trổ chữ vương khẳng định vị trí chúa tể muôn loà i, bảo vệ vật báu của đất nước. Аây là  một công trình nghệ thuật điêu khắc tuyệt tác, một hiện vật cổ quý và  hiếm ở Việt Nam, và  còn cả ở khu vực Аông Nam à. Trong cung còn 2 khám cổ thời Mạc hiện tìm thấy, các máng chạm trên khám như hoa lá, rồng phượng đửu có giá trị vử nghệ thuật kiến trúc và  điêu khắc Việt Nam.

Trong đửn và  chùa bà  Tấm còn có một thà nh bậc bằng đá liửn khối điêu khắc rồng lân thời Lý đang chạy xuống, dà i 1.3m, cao 0.8m hà nh chục tấn; và  nhóm tượng ba ông tam thế ngồi trên đầu hai con sư tử­ cao 4m, tạc bằng những khối đá rất tinh xảo, cũng là  những hiện vật độc đáo đã trải qua gần 9 thế kỷ, còn lại đến ngà y nay.

Аặc biệt còn đôi câu đối ở đửn từ cổ xưa ghi rõ: Thập bát tử­, diêu phửng thế tại tam truyửn chiêu lênh thục “ Bách dư sở tự quán địa lưu cố trạch tối linh thanh. (có nghĩa: đời nhà  Lý thứ 3 kén được người con gái đẹp, có đức và  có tà i. Trên đất nước ta có trên 1 trăm nơi thử nhưng đây chính là  quê hương của Bà  được lưu truyửn đến ngà y nay và  rất linh thiêng).

Tượng Nguyên Phi ử¶ Lan được tạc rất đẹp, khi Bà  là  Nguyên Phi cùng tượng 6 vị cung nữ trong triửu. Hiện nay nước ta có 72 nơi lập đửn thử bà . Nhưng đửn chùa và  đửn thử ử¶ Lan được xây dựng ở Dương Xá ngay chính trên quê hương Bà . Аửn Nguyên Phi ử¶ Lan không chỉ là  nơi thử phụng một danh nhân lịch sử­ văn hoá nổi tiếng của nước nhà  mà  còn là  điểm di tích cách mạng rất đáng trân trọng của dân tộc. Trong thời kử³ tiửn khởi nghĩa đây là  nơi được đón các đồng chí Trung ương và  xứ uỷ Bắc Kử³ như Hoà ng Văn Thụ, Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp...đi vử hoạt động.

 Hà ng năm nhân dân trong vùng đã kéo vử mở hội truyửn thống suốt 3 ngà y (19,20,21 tháng 2 âm lịch) tại Dương Xá. Hoà  cùng với cả nước kỷ niệm 1000 năm Thăng Long, Hà  Nội, UBND huyện Gia Lâm cùng với UBND xã Dương Xá đã tôn tạo trùng tu ngôi đửn và  xây dựng tượng đà i Hoà ng Thái Hậu ử¶ Lan,  ngôi tượng nà y đang được thực hiện với chiửu cao 9.1m nặng 25 tấn đồng. Ngoà i ra, còn có bức phù điêu đá xanh Thanh Hoá 31.2m và  vườn hoa, cây cảnh, hồ bán nguyệt do công ty  Mử¹ Thuật xây dựng đảm nhận thiết kế và  thi công với chi phí gần 19 tỉ VNА. Dự kiến sẽ hoà n thà nh và o ngà y 2/9/2010. Аây thực sự là  một công trình nghệ thuật độc đáo. Аửn Nguyên Phi ử¶ Lan với lối kiến trúc mang đậm dấu ấn văn hoá nhà  Lý, vừa mang ý nghĩa lịch sử­ sâu sắc lại vừa mang giá trị nghệ thuật cao. Trong tương lai không xa, nơi đây còn trở thà nh một trong những điểm du lịch hấp dẫn đối với khách trong nước và  nước n