Dân ca Việt Nam – Nhật Bản: Nhịp cầu kết nối văn hóa từ những giai điệu truyền thống

Đưa di sản dân ca đến gần hơn với công chúng hai nước

Tuyển tập do hai tác giả Ngô Tự Lập và Shine Toshihiko thực hiện, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội ấn hành. Công trình được xây dựng nhằm chuẩn bị cho Liên hoan dân ca Việt – Nhật lần thứ 3, dự kiến diễn ra năm 2027, đồng thời góp phần thúc đẩy hoạt động nghiên cứu, dịch thuật và quảng bá những giá trị văn hóa truyền thống của hai dân tộc.

Điểm đáng chú ý của tuyển tập là cách tiếp cận dân ca không chỉ từ góc độ âm nhạc, mà còn đặt trong mối liên hệ với ngôn ngữ, lịch sử, địa lý và đời sống tinh thần của cộng đồng. Qua những giai điệu được lưu truyền qua nhiều thế hệ, người nghe có thể nhận diện phong tục, tập quán, tình cảm gia đình, tình yêu quê hương, đất nước cũng như những quan niệm về cuộc sống của mỗi dân tộc.

Tuyển tập gồm ba phần. Phần thứ nhất khảo sát khái quát hai truyền thống dân ca Việt Nam và Nhật Bản, làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt. Phần thứ hai tập trung vào vấn đề dịch thuật ca từ, đặc biệt là những thách thức khi chuyển lời ca giữa hai ngôn ngữ. Phần thứ ba giới thiệu 30 bài dân ca, gồm 15 bài của Việt Nam và 15 bài của Nhật Bản, được dịch tương ứng sang tiếng Nhật và tiếng Việt.

Việc lựa chọn các tác phẩm được thực hiện công phu, hướng tới sự đa dạng về vùng miền, dân tộc, chủ đề và phong cách nghệ thuật. Qua đó, độc giả có cơ hội tiếp cận một bức tranh nhiều sắc thái về đời sống dân gian của hai quốc gia, từ những nét riêng trong cách biểu đạt cảm xúc đến những giá trị nhân văn có khả năng vượt qua khác biệt văn hóa.

Đặc biệt, công trình không dừng lại ở việc chuyển tải nội dung ca từ. Các bản dịch còn được điều chỉnh để phù hợp với giai điệu nguyên gốc, giúp nghệ sĩ có thể thể hiện tác phẩm bằng ngôn ngữ của quốc gia còn lại một cách tự nhiên hơn. Đây là yêu cầu quan trọng, bởi dân ca vốn gắn bó mật thiết với nhịp điệu, thanh điệu, cách luyến láy và phương thức diễn xướng được hình thành trong môi trường văn hóa cụ thể.

Phát biểu tại sự kiện, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Minh Thủy, Viện trưởng Viện CLEF, nhấn mạnh vai trò kết nối của âm nhạc trong đời sống văn hóa. Theo bà, âm nhạc nói chung và các bài hát nói riêng là một trong những loại hình nghệ thuật có khả năng gắn kết con người mạnh mẽ. Trong đó, dân ca chứa đựng nhiều tinh hoa văn hóa của mỗi dân tộc, phản ánh những giá trị được tích lũy và trao truyền qua thời gian.

Bà cũng đánh giá cao nỗ lực của nhóm thực hiện khi lựa chọn một công việc nhiều thách thức: dịch lời dân ca giữa hai ngôn ngữ có đặc điểm ngữ âm khác biệt. Nếu tiếng Nhật có những đặc trưng riêng về âm tiết và cách tổ chức lời ca, tiếng Việt lại giàu thanh điệu, tạo nên những yêu cầu khắt khe trong việc bảo đảm sự hài hòa giữa ý nghĩa, âm thanh và giai điệu. Vì vậy, bản dịch không chỉ cần chính xác về nội dung mà còn phải giữ được tinh thần, cảm xúc và khả năng biểu đạt của tác phẩm khi được trình diễn.

Những khó khăn ấy cho thấy giá trị của tuyển tập không đơn thuần nằm ở số lượng tác phẩm được giới thiệu, mà còn ở quá trình nghiên cứu, đối chiếu và tìm kiếm phương thức chuyển tải phù hợp. Mỗi bản dịch là kết quả của sự cân nhắc giữa tính trung thành với nguyên tác và yêu cầu để người nghe ở một nền văn hóa khác có thể cảm nhận được vẻ đẹp của bài hát.

Từ những làn điệu dân gian đến nhịp cầu hữu nghị

Theo Tiến sĩ Ngô Tự Lập, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện CLEF, đồng tác giả và dịch giả, khi tiếp cận âm nhạc dân gian Việt Nam và Nhật Bản, người thưởng thức không chỉ nghe những giai điệu đặc sắc mà còn có cơ hội khám phá một bức tranh văn hóa được hình thành từ các yếu tố địa lý, dân tộc và ngôn ngữ. Dân ca hai nước có những điểm giao thoa ở cội nguồn âm nhạc và giai điệu, đồng thời vẫn giữ được bản sắc riêng trong cách thể hiện.

Từ góc nhìn này, tuyển tập góp phần mở rộng cách tiếp cận văn hóa Việt – Nhật. Thay vì chỉ giới thiệu các tác phẩm như những sản phẩm nghệ thuật riêng lẻ, công trình đặt chúng trong mối tương quan để người đọc nhận ra cả sự gần gũi lẫn khác biệt. Những nét tương đồng tạo nên sự đồng cảm, trong khi những khác biệt khơi gợi sự tò mò, giúp công chúng hiểu sâu hơn về lịch sử và đời sống tinh thần của quốc gia khác.

Ý nghĩa ấy càng rõ nét trong bối cảnh quan hệ Việt Nam – Nhật Bản ngày càng phát triển trên nhiều lĩnh vực, từ kinh tế, giáo dục đến khoa học, công nghệ và giao lưu Nhân dân. Bên cạnh các hoạt động hợp tác mang tính thiết chế, giao lưu văn hóa thông qua nghệ thuật truyền thống tạo nên một nền tảng gần gũi, bền vững cho sự thấu hiểu giữa con người với con người.

Dân ca vốn bắt nguồn từ đời sống thường nhật, gắn với lao động, sinh hoạt cộng đồng, tình yêu và những biến chuyển của cuộc đời. Bởi vậy, dù khác biệt về ngôn ngữ hay không gian văn hóa, những cảm xúc được gửi gắm trong lời ca vẫn có thể tìm thấy sự đồng điệu. Một bài hát khi được cất lên bằng ngôn ngữ khác không chỉ mang theo giai điệu nguyên bản, mà còn mở ra cơ hội để người nghe khám phá những cách cảm nhận cuộc sống ngoài kinh nghiệm quen thuộc của mình.

Trong quá trình đó, dịch thuật giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Dịch lời dân ca không đơn thuần là chuyển nghĩa từng câu chữ, mà còn là nỗ lực tái tạo một không gian văn hóa trong ngôn ngữ mới. Người dịch phải hiểu được bối cảnh ra đời của tác phẩm, sắc thái biểu cảm, hình ảnh ẩn dụ và đặc điểm diễn xướng để bảo đảm bài hát vẫn giữ được sức sống khi đến với công chúng khác biệt về ngôn ngữ.

Việc kết hợp nghiên cứu so sánh với dịch thuật và khả năng trình diễn vì thế tạo nên giá trị riêng cho tuyển tập. Công trình vừa cung cấp tư liệu cho giới nghiên cứu, giảng dạy, vừa có thể trở thành nguồn tham khảo cho nghệ sĩ, sinh viên và những người quan tâm đến văn hóa hai nước. Quan trọng hơn, các bản dịch có thể giúp dân ca Việt Nam đến gần hơn với người Nhật và những làn điệu dân gian Nhật Bản được công chúng Việt Nam tiếp nhận thuận lợi hơn.

Hướng tới Liên hoan dân ca Việt – Nhật lần thứ 3 dự kiến tổ chức năm 2027, tuyển tập cũng đặt nền móng cho những hoạt động giao lưu trực tiếp thông qua biểu diễn. Khi các tác phẩm được cất lên bằng ngôn ngữ của nhau, sự giao lưu không còn giới hạn trong việc giới thiệu hay tìm hiểu, mà trở thành trải nghiệm văn hóa sống động. Người nghệ sĩ có thể bước vào thế giới âm nhạc của một dân tộc khác; người nghe có cơ hội cảm nhận những giá trị mới bằng chính âm thanh và cảm xúc.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, bảo tồn di sản văn hóa không chỉ là gìn giữ những gì thuộc về quá khứ, mà còn là tìm ra phương thức để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Dân ca chỉ thực sự sống lâu bền khi được truyền dạy, biểu diễn, nghiên cứu và tiếp nhận bởi những thế hệ mới. Việc dịch thuật, giới thiệu và kết nối dân ca giữa Việt Nam và Nhật Bản vì vậy vừa góp phần bảo tồn bản sắc, vừa mở rộng không gian tồn tại của di sản trong môi trường giao lưu quốc tế.

Tuyển tập “30 bài dân ca Việt Nam và Nhật Bản: Nghiên cứu so sánh và dịch thuật” không chỉ đánh dấu sự ra đời của một công trình nghiên cứu, mà còn thể hiện nỗ lực đưa văn hóa truyền thống trở thành cầu nối giữa hai dân tộc. Từ những làn điệu được lưu truyền qua nhiều thế hệ, các giá trị văn hóa được chuyển tải bằng ngôn ngữ mới, tạo thêm cơ hội để người dân hai nước hiểu nhau hơn, trân trọng bản sắc của nhau và bồi đắp tình hữu nghị bằng những trải nghiệm nghệ thuật giàu cảm xúc.