Bảo tồn và phát huy giá trị di sản: Hội Gióng – Đền Phù Đổng

Bảo tồn giá trị di sản văn hóa địa phương:

Quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt đền Phù Đổng đã trải qua nhiều biến thiên của lịch sử và thời gian, qua nhiều lần trùng tu nhưng vẫn giữ được kiến trúc nghệ thuật độc đáo, cùng nhiều cổ vật có giá trị. Khu di tích đền Phù Đổng thuộc xã Phù Đổng, Thành phố Hà Nội được Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa ngày 21/02/1975; Thủ tướng Chính Phủ ban hành Quyết định số 2383/QĐ TTg xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt ngày 09/12/2013, gồm 10 điểm: “Đền Thượng, đền Hạ, miếu Ban, chùa Kiến Sơ, Cố Viên, Giá Ngự, đình Hạ Mã, chùa Hương Hải, bãi Soi Bia và khu Đống Đàm”. Hội Gióng - Đền Phù Đổng là lễ hội truyền thống tiêu biểu gắn với hình tượng Đức Thánh Gióng, một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, đã được UNESCO ghi danh là “Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại” năm 2010.

Hội Gióng - Đền Phù Đổng cũng xem như một nghi thức sùng bái anh hùng dân tộc là Thánh Gióng trên một quy mô địa lý rộng lớn hơn. Đây chính là sự chuyển hóa từ nghệ thuật truyện kể sang nghệ thuật diễn xướng.

“Ai ơi mồng chín tháng Tư

Không đi Hội Gióng cũng hư mất đời”.

Bốn làng Phù Đổng, Phù Dực, Đồng Viên và Đồng Xuyên cùng thay nhau tổ chức Hội Gióng gồm các tiết mục như: Hiệu cờ, hiệu chiêng, hiệu trống, hiệu trung quân. Những người đóng vai tướng của ông Gióng được che hai lọng. Trừ hiệu cờ tượng trưng cho uy lực của Gióng trong chiến trận thì được che bốn lọng. Quân của Gióng ăn mặc giống như tượng người đắp ở đền thờ Lý Bát Đế ở làng Đình Bảng (Từ Sơn, Bắc Ninh): mình trần, đóng khố đen. Tham gia Hội Gióng còn có phường hát múa Ải Lao (phường Tùng Choạc) gồm có 20 người là trai trẻ do các giáp làng Hội Xá hằng năm thay nhau cử ra tế thần và góp vui cho Hội Gióng. Điều đáng chú ý trong lễ hội Gióng là rất nhiều sự việc được mô tả theo các tình tiết của truyền thuyết. Chẳng hạn, tình tiết người cầm cung nỏ vốn là tượng trưng cho người đi săn; người cầm cần câu là tượng trưng cho người câu cá…

Một hiện tượng thú vị của Hội Gióng nhiều trò diễn trong lễ hội vẫn được những người biểu diễn và dân làng tôn kính như một biểu tượng có thật. Ở đình Hội Xá, cứ vào đầu tháng Ba âm lịch, địa phương nào được cử lập phường múa hổ thì đến đình làng lấy đầu hổ và làm thêm lốt hổ để hóa trang. Lốt hổ là một cái áo dài chẽn, màu vàng có vẽ vằn đen, có cả đuôi như hổ thật. Khi hội kết thúc, lốt hổ bị đốt, còn đầu hổ vẫn giữ nguyên để thờ như một vị thần linh. Các diễn viên tham gia múa hổ mặc trang phục nghi lễ, thực hiện hai điệu múa truyền thống là cung thần và vây bắt hổ. Khi múa kèm theo hát gồm 12 bài hát nghi lễ, tạo nên một chỉnh thể diễn xướng mang đậm màu sắc linh thiêng. Về múa hổ trong ngày hội thì các diễn viên phải mặc áo chẽn, đầu chít khăn đen, đi chân trần, thắt lưng xanh có nút bên sườn trái. Họ múa hai điệu múa truyền thống, một điệu cung thần và một điệu múa vây bắt hổ, kèm theo hát. Những người tham gia biểu diễn trong lễ hội đều phải tuân thủ nghiêm ngặt tục “trai giới” từ đầu tháng Ba Âm lịch. Riêng vai hiệu cờ phải sinh hoạt biệt lập trong đền, ăn ngủ một mình, có người phục dịch chu đáo.

Đến ngày rằm tháng Ba âm lịch, nghi lễ rước bình hương lên đền và lễ trình diễn các tướng (hiệu cờ, hiệu trống, hiệu chiêng) được tổ chức. Sau đó, thủ từ trao cho giáp hội trưởng cờ, trống, chiêng để những người có nhiệm vụ mang về nhà tập luyện biểu diễn. Từ rằm tháng Ba âm lịch trở đi, mọi bộ phận đều phải tập diễn cho thành thạo. Các vai diễn giặc Ân từ phương Bắc được tượng trưng bằng những tướng nữ, tuyển chọn trong gái hàng tổng từ 10 đến 13 tuổi. Trừ giáp kéo hội, mỗi giáp còn lại cử 2 cô, tổng cộng 28 tướng. Trong số đó, chọn ra hai thống soái, gọi là Thống Đốc chánh soái và Thống Ngựa phó soái. Các tướng đều ăn mặc lộng lẫy, đội mũ thêu hoa, quấn vòng xuyến vàng bạc. Hội chính bắt đầu từ mồng 6 tháng Tư Âm lịch. Từ giờ Dậu (khoảng chiều tối), nghi lễ rước nước được tổ chức. Toàn bộ quân tướng đều tham dự đám rước từ đền Thượng đến giếng đền Mẫu để lấy nước rửa khí giới. Nước giếng được cho vào chum rồi chở về đền Thượng. Phường Ải Lao đi trước dẫn đường; Lễ rước nước được coi như lễ cầu mưa cho cây cối tốt tươi, mùa màng thuận lợi. Sáng mồng 7 tháng Tư Âm lịch, cỗ chay (chủ yếu là cơm với cà) được rước từ đền Mẫu đến đền Thượng, tiếp đó là lễ tế Thánh Gióng trong tiếng hát điệu nhạc của phường Ải Lao.

Đến mồng 9 tháng Tư Âm lịch là ngày hội chính, vào buổi sáng lễ rước cờ được tổ chức từ đền Mẫu đến đền Thượng với nhiều nghi thức diễn xuất các bước chân khá phức tạp. Các vai diễn khi xòe chân chữ bát, lúc thì chắp tay trước ngực mà tiến bước về phía trước cho đến gần bàn thờ Thánh Gióng. Sau đó, phường múa hát Ải Lao diễn trò săn hổ trước điện thần. Có 12 người cầm cờ lau, cung tên, cần câu cùng diễn tả các động tác tay chân theo nhịp trống chiêng. Khi ba tiếng trống nổi lên báo dứt lễ, các phường diễn trò “vây bắt hổ”. Sau khi cả phường hát múa kết thúc, ông trùm đứng dậy nói: “Chiềng hàng đội, đồn đây có ông hổ lang. Ai là nhân tài ra bắt, chúa hội sẽ ban thưởng”. Ngay sau đó, vai diễn hổ nhảy ra, thực hiện nhiều động tác múa đẹp mắt. Đồng thời người cầm cung và người cầm cần câu làm những động tác khoa trương và hát đối thoại. Lời hát đi kèm các động tác vỗ ngực, xắn tay áo, làm tăng thêm khí thế diễn xướng. Tiếp đó, người bắt hổ nhảy vờn với hổ và hát múa trong tiếng chiêng trống vui nhộn. Người cầm cung vờ giương cung bắn hổ. Hổ cũng vờ bị thương lăn đùng ra đất; hai người lập tức nhảy vào vờ bắt trói. Cuối cùng, tất cả đám người đều làm lễ trước bàn thờ Thánh Gióng.

Cùng trong khoảng thời gian đó, ở cuối làng Đồng Viên, bên bãi Đống Đám, 28 tướng nữ đã trực sẵn trên 28 chiếc kiệu. Tiếp đến, đội quân thám báo chạy về đưa tin có giặc vây đóng ở Đống Đàm (tức Vũ Ninh trong truyền thuyết). Thế là trống chiêng nổi lên ba hồi liền. Tiếng hát vừa dứt, ba hồi trống chiêng lại nổi lên, tiếp đó, hàng loạt người “dạ” vang ran. Toàn quân cả trăm người nhắm phía Đồng Đàm tiến bước rầm rập ra chiến trường, tạo nên cảnh tượng thật náo nhiệt trên bờ đê dài ba cây số. Chiến trường được dựng rất đơn giản chỉ mang tính tượng trưng. Giữa hai bờ đê có hồ sen - nơi quân địch đóng giữ. Gần hồ trải ba chiếc chiếu, trên úp 3 cái bát tượng trưng núi non, chiếu tượng trưng đồng bằng. Gần đó có bãi đất phẳng đặt bàn thờ Thánh Gióng. Đám rước còn kéo theo cả con ngựa trắng bằng gỗ tới đặt cạnh bàn thờ. Các tướng của ông Gióng đều đứng trên chiếu trong tư thế sẵn sàng.

Khoảng giờ Dậu (tức 5 - 7 giờ chiều), tiếng pháo nổ râm ran, tiếng quân ta và quân địch reo hò ầm ĩ. Hiệu cờ giương lá cờ lệnh, hất chân theo từ trái qua phải. Cờ cứ thế phất lên qua trái, qua phải, lên cao, hạ xuống, chuyển động liên tục như múa. Quân ta nhảy lên reo hò mừng chiến công, trống chiêng phường Ải Lao lại hát múa rộn ràng.

Điệu múa cờ vừa kết thúc thì các tướng giặc Ân cũng cho quay kiệu chạy về phía Phù Đổng, biểu thị cảnh quân địch tan rã thua chạy. Tất cả đám hội lại reo hò ầm ĩ cùng với tiếng chiêng trống rầm trời. Rồi đến tiếp đó, hàng tổng khao quân. Nhưng bên giặc chưa chịu thua hẳn, lại bày trận bao vòng vây quân ta. Quân ta lập tức phá vòng vây, cuộc chiến xảy ra ác liệt. Hiệu cờ lại nhảy ra múa trên chiếu từ trái qua phải, ngược với lần trước, nhân dân gọi là “Ba ván nghịch”. Múa xong ba ván thì hiệu chiêng trống lại đánh ba hồi báo tin quân ta thắng lợi hoàn toàn. Các tướng của giặc Ân coi như bại trận, nhảy xuống kiệu. Hai tướng Đốc – tướng Ngựa của giặc bị giải bộ về đền thờ, bắt chúng quỳ xuống, nộp kiếm lạy 4 lạy và 2 vái trước bàn thờ Ông Gióng. Bên ta còn dùng kiếm hất mũ và phanh áo của hai tướng giặc ngụ ý chém đầu và phanh thây giặc. Sau thắng trận, ngày 11 tháng Tư âm lịch có lễ rửa hội. Người làng rước nước về đền rửa khí giới. Rồi tiếp đó lại tiếp tục các trò chơi, múa hát vui nhộn. Cuối cùng, quân ta soát lại chiến trường, chiều đến làm lễ tế mừng thắng trận và làm lễ “Hạ hội” (kết thúc hội). Trải qua hàng trăm năm tồn tại, quần thể di tích đền Phù Đổng vẫn giữ được vẻ uy nghiêm và linh thiêng, trở thành điểm đến quan trọng trong hành trình tìm hiểu lịch sử, văn hóa dân tộc. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích không chỉ là trách nhiệm của địa phương mà còn của toàn xã hội.

Phát triển, kết nối thương mại du lịch về miền Di sản

Hội Gióng - Đền Phù Đổng năm nay sẽ diễn ra từ ngày 23 - 25/5/2026 (tức ngày mùng 7 đến mùng 9 tháng Tư Âm lịch năm Bính Ngọ), tập trung vào phần hội với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao và nghệ thuật đặc sắc. Lễ khai hội diễn ra vào 19h30 ngày 23/5/2026 (tức mùng 7 tháng Tư Âm lịch)). Nhằm tiếp tục bảo tồn, phát huy các giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp của quê hương, đất nước, quảng bá tiềm năng phát triển du lịch, xúc tiến đầu tư; Hội Gióng - Đền Phù Đổng năm 2026 với chương trình: “Hội Gióng Đền Phù Đổng; Tuần lễ Văn hoá - Du lịch và kết nối thương mại về miền Di sản năm 2026” được tổ chức với nhiều hoạt động phong phú, hấp dẫn, đậm đà bản sắc văn hóa. Đây không chỉ là dịp tri ân công đức tiền nhân, giáo dục truyền thống yêu nước mà còn góp phần lan toả những giá trị văn hoá đặc sắc của dân tộc Việt Nam tới đông đảo Nhân dân, du khách thập phương trong nước và quốc tế. Trong khuôn khổ Chương trình Lễ hội năm 2026, các hoạt động nghi lễ truyền thống tiêu biểu và phần hội sẽ diễn ra từ ngày 17 đến ngày 25 tháng 5 năm 2026 tại khu Di tích Quốc gia đặc biệt Đền Phù Đổng (trong đó tập trung từ ngày 23 đến 25/5/2026, tức ngày mồng 7 đến mồng 9 tháng Tư Âm lịch). Tại Bãi Soi Bia - Di tích Quốc gia đặc biệt đền Phù Đổng sẽ tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ truyền thống: Chương trình văn nghệ quần chúng, hát tuồng, hát quan họ, múa rối nước; Hội thi nấu cơm, làm cơm nắm, muối cà dâng Đức Thánh Gióng; Hội thi “Tiếng hót chim chào mào”… Tổ chức các hoạt động thể dục thể thao như (Giải bóng chuyền; Giải cờ tướng; Giải vật dân tộc). Cũng tại khu vực Bãi Soi Bia tổ chức trưng bày giới thiệu các sản phẩm cây cảnh, hoa giấy, các sản phẩm OCOP, nông sản, đặc sản tiêu biểu của địa phương và các vùng lân cận. Đây là sự khẳng định những giá trị to lớn về văn hóa, lịch sử, đồng thời mở ra cơ hội phát triển du lịch của xã Phù Đổng tại khu di tích Quốc gia đặc biệt này.

Lễ hội Gióng - Đền Phù Đổng; “Tuần lễ Văn hoá - Du lịch và kết nối thương mại về miền Di sản năm 2026”; góp phần xây dựng hình ảnh vùng đất Phù Đổng giàu truyền thống lịch sử, văn hoá và tiềm năng phát triển. Có lẽ không giống như những đền chùa mịt mù khói hương khác, đền Phù Đổng gần gũi mà vẫn uy nghiêm. Đền mang vẻ đẹp cổ kính đầy ấn tượng và in đậm dấu ấn về một thời kỳ vẻ vang của lịch sử dân tộc ta./.