Nỗi hổ thẹn ở... thiên đường du lịch Sa Pa

Hình ảnh là m xấu thiên đường du lịch Sa Pa.

Giữa mùa hè oi bức, khách du lịch nườm nượp kéo vử Sa Pa, coi đó là  nơi tránh nóng lý tưởng nhất của miửn Bắc. Khách nước ngoà i, dường như đến Việt Nam không thể không đến Sa Pa, Hạ Long, Cố đô Huế. Nhưng không đâu trên đất nước Việt Nam lại nghe thấy nhiửu từ "money" (tiửn) như ở Sa Pa - câu chuyện không có tiửn không... chụp ảnh, không có tiửn không... nói chuyện; câu chuyện vử những người bán hà ng bám du khách như... ăn xin đã hết sức quen thuộc ở nơi nà y.

Những đứa trẻ đòi tiửn

Sa Pa đã thu hút hà ng trăm nghìn lượt khách du lịch trong nước và  quốc tế mỗi năm. Khi người Pháp phát hiện và  khai phá vẻ đẹp nguyên sơ của nơi nà y, họ đã quy hoạch và  xây dựng nó thà nh một nơi nghỉ mát có một không hai ở miửn Bắc Việt Nam. Sa Pa đã sớm phát triển, nhưng sự "trưởng thà nh" sớm ấy, lại thêm việc buông lửng quản lý, ăn xổi ở thì trong thời bung ra gần đây, đã rước thảm họa đến với Sa Pa... Những hệ lụy từ phát triển du lịch đã lấy đi của Sa Pa nhiửu thứ, cái mất lớn nhất chính là  sự mai một cái đẹp hồn hậu, mến khách của phần nhiửu cư dân nơi đây.

Báo chí nói quá nhiửu vử "vấn nạn" bán hà ng rong, đeo bám du khách ở Sa Pa. Những nhà  quản lý cũng đã đưa ra nhiửu biện pháp nhằm giải quyết tình trạng nà y. Nhưng dường như, những cố gắng ấy vẫn không mảy may chạm được và o gốc rễ của vấn đử. Và  nó vẫn cần tiếp tục được đưa ra để bà n luận, để cứu Sa Pa.

Sáng sớm Sa Pa còn mử hơi sương, bà  con người dân tộc đi bán hà ng đã xuống thị trấn. Họ gùi theo những gùi hà ng không nặng vì đó chủ yếu là  hà ng lưu niệm. Những đứa trẻ người Mông thu hút sự chú ý của du khách vì vẻ hồn nhiên, nguyên sơ như những đóa hoa rừng Tây Bắc. Аoà n du khách chụp ảnh và  bắt chuyện với chúng. Chúng bắt đầu ngó nghiêng, liếc nhìn dò xét và  tử thái độ chẳng hà i lòng gì.

Khi có người hướng ống kính vử chúng để chụp một và i bức ảnh, các bé gái xua tay rối rít: "Không chụp ảnh, không chụp ảnh", có đứa thản nhiên nói: "không mua hà ng thì không chụp ảnh", "Không cho tiửn thì không chụp ảnh".

Và  hà nh động phản ứng cao nhất của lũ trẻ chính là  chúng quay lưng, chổng mông và o... ống kính của du khách. Họ đửu lắc đầu và  ngao ngán bử đi.

Tôi dẫn một đoà n khách ngoại quốc lên Sa Pa, thấy các bạn bị hét và o tai "no money, no photo" rồi bị chổng mông (theo đúng nghĩa đen) và o ống kính, bất giác nỗi hổ thẹn dâng lên ngập lòng.

Phần lớn, công việc hà ng ngà y của trẻ em ở đây không phải là  đi học mà  là  đi bán hà ng lưu niệm để kiếm sống. Những giây phút buổi sáng tử mử sương như thế có lẽ là  giử phút nghỉ "giải lao" để chuẩn bị cho một ngà y mệt nhọc đeo bám du khách của chúng.

Từ thị trấn Sa Pa, các đoà n du khách nối nhau lên Hà m Rồng ngắm cảnh, đi thăm động Tả Phìn, Thác Bạc, Cầu Mây, xuống Tả Van, Bản Hồ, Lao Chải thăm thú là ng du lịch... Аến chỗ nà o cũng thế, vừa bước chân xuống khửi ô tô, chưa kịp ngắm nhìn phong cảnh bản là ng núi non, các du khách đã bị một đám đông các bà , các chị người Mông, người Dao, người Giáy áo quần sặc sỡ vây quanh chà o hà ng và  bám theo không rời một bước, và o tít sâu trong bản. Ken và o những chỗ trống dưới chân người lớn là  các em bé người Mông tíu tít tay cầm và i ba túi thổ cẩm nhử xinh chà o bán.

Thoạt nhìn là  cảnh vui vẻ, tấp nập, là  sự mến khách của người dân nơi đây, nhưng chắc không mấy ai thấy dễ chịu và  hứng thú khi bị là m phiửn suốt hà nh trình du lịch như thế. Không thấy cảnh đẹp, không thấy lãng mạn, lúc ấy du khách chỉ thấy rầu lòng, thương cảm rồi hổ thẹn và  công phẫn.

Vấn đử văn hóa du lịch lại thêm một lần được đặt ra đầy bức xúc, là m đau đầu các nhà  quản lý.

Những điửu vô lý

Buổi tối, ánh đèn và ng rực ở đường phố xen lẫn khói sương mử ảo là m cho khung cảnh Sa Pa êm đửm hiện ra. Những người bán hà ng rong vẫn đeo bám du khách dù ít hơn ban ngà y. Những quầy hà ng nhử ven đường đối diện Nhà  Thử Аá của các chị người Dao đử bà y biện đủ thứ khăn, mũ, ví, vòng thêu tay khéo léo.

Tôi hửi chuyện Triệu Lử Mẩy và  Lý San Mẩy, những chị người Dao quanh năm sống nhử cái gùi hà ng lưu niệm nhử. Lử Mẩy hồn nhiên kể: "Mình có hai con rồi. Con mình cũng được đi học đấy. Mình phải cho nó đi học để thoát cái nghèo của bố mẹ nó, chứ không cho nó xuống thị trấn bán hà ng đâu".

Khi hửi vử chuyện người dân ở đây đeo bám du khách để bán hà ng, các chị người Dao phân trần rối rít: "Chúng mình không là m như thế đâu, chúng mình chỉ ngồi bán hà ng một chỗ thế nà y thôi, vì mình biết như thế là  không lịch sự mà ".

Ở Sa Pa, nếu người bán hà ng nà o cũng nghĩ được như Lử Mẩy và  San Mẩy thì có lẽ, đử án "Xây dựng nếp sống văn minh trong hoạt động thương mại, du lịch" của UBND huyện Sa Pa đang được đử ra để thực hiện trong giai đoạn 2011 - 2015 sẽ sớm hoà n thà nh.

Khi trao đổi với TS Trần Hữu Sơn, Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và  Du lịch tỉnh Là o Cai vử tình trạng đeo bám khách du lịch, bán hà ng rong, là m ảnh hưởng đến môi trường du lịch ở Sa Pa, ông đã kể những câu chuyện đầy tâm huyết: "Аó cũng là  điửu trăn trở, đau xót cho tất cả những người ở đây, kể cả lãnh đạo lẫn người dân. Vấn đử đó phải giải quyết tận gốc. Khi du lịch phát triển thì lợi ích phải được phân phối đồng đửu.

Cộng đồng người dân là  chủ ở đây, họ phải nhận được lợi ích từ du lịch. Nói vui thế nà y: Em là  chủ nhà , du khách đến nhà  em mà  lại không dùng dịch vụ gì, em chả có thu nhập, chỉ có các bác ở thị trấn là  có thu nhập. Các bác xuống là ng em chụp ảnh, bác là m tất cả các thứ, dùng cả cơm bác đem từ trên thị trấn xuống, chai nước khoáng bác cũng đem xuống uống rồi vứt luôn cái vử chai và  em phải đi nhặt. Em đà nh phải sinh ra những cái dịch vụ "lạ" kia thôi. Bác chụp ảnh nhà  em thì phải trả tiửn cho em, rồi em phải ép bác mua thổ cẩm của em... Tất cả đửu không nên trách cộng đồng bà  con vì bà  con ít được hưởng lợi. Chúng ta phải điửu tiết vĩ mô, quan trọng nhất là  là m sao cho người dân có lợi ích từ du lịch".

Du khách nước ngoà i bị người bán hà ng rong đeo bám từ khi bước chân xuống khửi ôtô.

Nhiửu người bảo, những chuyện ấy, trẻ lên ba cũng nhìn thấy được, nhưng không hiểu sao nhà  quản lý cứ mặc kệ nó tồn tại. Аể rồi nhiửu bà  con hồn nhiên đã bị ném và o cái vòng luẩn quẩn phải "ăn vạ" du khách như một cách để tìm sự "công bằng"?

TS Trần Hữu Sơn đã đưa ra những nhìn nhận và  phân tích sát sao, rõ nét khi ông là  người trực tiếp tham gia quản lý những hoạt động vử văn hóa và  du lịch của tỉnh Là o Cai: "Du lịch cà ng phát triển thì khoảng cách già u nghèo ở Sa Pa cà ng lớn. Tôi có một đử tà i nghiên cứu vử vấn đử nà y từ 2005, đã phát biểu trước các diễn đà n lớn của tỉnh nhà  rồi. Аử tà i ấy chỉ ra sự phân hóa già u nghèo giữa người dân ở thị trấn và  người Mông là  8 lần. Tình trạng nà y rất dễ xảy ra các vấn đử bất ổn vử an ninh xã hội. Cái khoản lợi nhiửu nhất trong 25 năm phát triển du lịch thì thuộc vử những người kinh doanh du lịch trực tiếp, còn đồng bà o dân tộc không kinh doanh trực tiếp nên không có lợi ích gì".

"Phải đặt lợi ích của người dân lên hà ng đầu!"

Trong sự phát triển của ngà nh du lịch - "công nghiệp không khói", dịch vụ homestay (du lịch cộng đồng) cũng sớm du nhập và  phát triển ở Sa Pa, đã bước đầu đem lại những lợi ích cho người dân ở các bản như Cát Cát, Tả Phìn, Lao Chải, Tả Van, Bản Hồ, Bản Dửn... Quá trình để hoà n thiện và  mở rộng loại hình kinh doanh du lịch nà y cũng vẫn còn là  những bản kế hoạch dà i hơi.

TS Trần Hữu Sơn tiếp tục câu chuyện vử phát triển bửn vững ở Sa Pa: "Bây giử đồng bà o mở ra du lịch cộng đồng, như ở Bản Dửn, rồi mô hình Cát Cát, như thế vẫn chưa phải là  tối ưu. Mình có thể học hửi các nước khác có những mô hình phát triển du lịch bửn vững. Tôi ví dụ như ở Sa Pa, người dân ở đây hãy cứ là m nông nghiệp, đừng "bắt" người dân là m du lịch. Sau đó, doanh nghiệp đưa du khách đến thì chia lợi nhuận cho người dân. Ví dụ ở Châu Phi chia đến 70% lợi nhuận cho người dân, mặc dù người dân chẳng là m gì vử du lịch cả, nhưng đây là  đất đai của tổ tiên tôi, quê hương tôi thì tôi phải được... hưởng.

Nhưng ở ta thì ngược lại. Thậm chí, có anh hướng dẫn viên, khi xuống Tả Phìn, du khách rất muốn mua đồ thổ cẩm thật do người dân là m, nhưng vì bà  con không "lại quả" phần trăm, nên anh ấy đưa du khách vử thị trấn mua đồ Trung Quốc. Người dân không được hưởng lợi tí nà o, cũng vì cả những lý do láu cá như thế nữa. Như vậy phải thấy rằng cái gốc của vấn đử là  là m sao hà i hoà  lợi ích giữa doanh nghiệp và  người dân. Phải đặt lợi ích của người dân lên hà ng đầu!"

Hiện nay, UBND huyện Sa Pa đã đưa ra những biện pháp nhằm phát triển du lịch, đồng thời hạn chế những tác hại, những ảnh hưởng tiêu cực từ thương mại hóa, đô thị hóa hay xây dựng quá nhiửu thủy điện tà n phá thiên nhiên, đã và  đang là m du lịch Sa Pa chao đảo. Việc triển khai đử án "Xây dựng nếp sống văn minh trong hoạt động thương mại, du lịch" được coi là  những nỗ lực lớn của các nhà  quản lí trong việc thúc đẩy du lịch và  bảo tồn văn hóa ở Sa Pa. Chúng ta hoà n toà n có thể hy vọng và o sự nỗ lực và  cố gắng của những nhà  quản lý nơi đây để có thể có một Sa Pa bửn vững, "hoà n mử¹" trong tương lai.

Tất nhiên, điửu đó cũng cần sự góp sức lớn lao của người dân Sa Pa - những chủ nhân đích thực và  cổ xưa ở vùng đất xinh đẹp nà y, để hình ảnh Sa Pa không bị những hệ lụy từ phát triển du lịch "ám ảnh" và  "bôi nhọ", để cái danh xưng "Thiên đường du lịch" bấy lâu nay thật là  xứng đáng, chứ chẳng phải là  thứ đôi khi là m ai đó thấy hổ thẹn...