“Nhìn lại quá khứ”: Lời tự thú lịch sử và bài học từ một cuộc chiến

Năm 1995, khi nước Mỹ vẫn còn chia rẽ sâu sắc về cuộc chiến tranh ở Việt Nam, McNamara đã công bố một cuốn sách gây tiếng vang lớn trong dư luận. Trong lời mở đầu, ông thừa nhận: “Đây là cuốn sách tôi định không bao giờ viết ra”. Nhưng sau nhiều năm im lặng, nỗi day dứt và trách nhiệm với lịch sử đã khiến ông quyết định cầm bút. Ông muốn giải thích vì sao những người trí thức, yêu nước trong chính quyền Mỹ thời kỳ đó lại có thể phạm những sai lầm nghiêm trọng tại Việt Nam.

Là người từng đảm nhiệm vị trí Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ trong giai đoạn khốc liệt của cuộc chiến tranh ở Việt Nam, McNamara có vai trò quan trọng trong việc hoạch định và triển khai chính sách can thiệp quân sự vào Việt Nam. Cuốn hồi ký được ông viết sau gần ba thập kỷ giữ im lặng, dựa trên hàng trăm tài liệu lưu trữ, biên bản các cuộc họp và hồi ức của những người trong cuộc. Với 11 chương và một phụ lục, tác phẩm tái hiện toàn diện quá trình Mỹ can dự vào Việt Nam từ đầu những năm 1961 đến giai đoạn chiến tranh leo thang.

Điểm đặc biệt của cuốn sách là sự thẳng thắn trong giọng điệu và lập luận. McNamara không né tránh trách nhiệm, không tìm cách đổ lỗi, cũng không trình bày sự kiện dưới góc độ biện hộ. Ông viết: “Chúng tôi đã sai lầm, sai lầm khủng khiếp”. Với ông, việc đưa ra lời giải thích là một nghĩa vụ đối với các thế hệ mai sau. Những sai lầm đó, theo phân tích của McNamara, xuất phát từ sự thiếu hiểu biết về lịch sử, văn hóa và ý chí của dân tộc Việt Nam, cùng với sự tự tin quá mức trong việc áp dụng mô hình chính trị phương Tây vào một quốc gia có bối cảnh hoàn toàn khác biệt.

Ngay khi ra mắt tại Mỹ, cuốn sách đã nhanh chóng trở thành hiện tượng xuất bản và nằm trong danh sách bán chạy. Không phải vì những tiết lộ giật gân hay câu chuyện cá nhân, mà bởi chính sự trung thực và quyết liệt trong cách đối diện với quá khứ. Những trang sách là nỗ lực của một người từng giữ vị trí cao nhất trong bộ máy quân sự Mỹ nhằm lý giải nguyên nhân của một thất bại lịch sử, đồng thời cảnh báo về giới hạn của quyền lực chính trị.

Phiên bản phát hành tại Việt Nam năm 2025 mang thêm nhiều tầng ý nghĩa khi có lời tựa của hai nhân vật đặc biệt. Craig McNamara - con trai tác giả, là người từng cùng các cựu binh Mỹ trở lại chiến trường xưa bày tỏ hy vọng rằng cuốn sách sẽ giúp người dân hai nước hiểu nhau hơn và cùng nhau chữa lành những vết thương chiến tranh.

Còn ông Võ Hồng Nam, con trai Đại tướng Võ Nguyên Giáp cũng đánh giá cao tinh thần đối thoại của McNamara. Ông cho rằng cuốn sách không nhằm buộc tội ai mà thể hiện sự dũng cảm nhìn lại lịch sử, tìm đến căn nguyên những sai lầm để từ đó mở ra cơ hội hòa giải. Theo ông Võ Hồng Nam, chúng ta rất nên đọc cuốn sách này - “đọc để hiểu sâu hơn bản chất của chiến tranh, để thấy rằng ở bên kia chiến tuyến cũng có những con người muốn tìm tới tận cùng căn nguyên của cuộc chiến để trả lời cho câu hỏi về đúng - sai và dũng cảm mở ra cơ hội hòa giải”.

Một trong những thông điệp xuyên suốt của tác phẩm là cảnh báo về hệ quả của việc đưa ra quyết sách dựa trên nhận thức phiến diện và đánh giá sai lầm. McNamara nhấn mạnh rằng những người trong chính quyền thời đó dù xuất sắc và đầy nhiệt huyết nhưng đã không hiểu được bản chất cuộc chiến cũng như tính chất và ý chí của đối phương. Chính từ sự kiêu ngạo trong tư duy và sự thiếu lắng nghe đã dẫn tới hàng loạt quyết định sai lầm không thể cứu vãn.

Tác phẩm cũng là một nguồn tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu và giảng dạy lịch sử, giúp bạn đọc trong và ngoài nước có thêm góc nhìn từ phía người từng nắm quyền ra quyết định. Trong một xã hội mà việc thừa nhận lỗi lầm vẫn còn là điều khó khăn, sự xuất hiện của cuốn sách là minh chứng cho thái độ tự vấn và trách nhiệm hiếm thấy từ một cựu quan chức cấp cao. Qua đó, người đọc có thể hiểu thêm về bản chất phức tạp của chiến tranh, về những giới hạn của sức mạnh quân sự và sự cần thiết của đối thoại, cảm thông giữa các dân tộc.

McNamara từng trích dẫn nhà viết kịch Hy Lạp Aeschylus rằng: “Phần thưởng cho nỗi khổ đau là kinh nghiệm”. Với ông, đó chính là mục tiêu cao nhất khi quyết định viết nên cuốn hồi ký này. Ông mong rằng những gì đã xảy ra tại Việt Nam sẽ là bài học để nước Mỹ và thế giới có thể tránh được những bi kịch tương tự trong tương lai. “Tôi muốn người dân Mỹ hiểu tại sao chúng tôi phạm những sai lầm như thế và rút ra bài học từ những sai lầm đó. Tôi mong được nói rằng: “Đây là điều mang tính xây dựng mà chúng ta có thể rút ra từ cuộc chiến tranh ở Việt Nam và có thể vận dụng cho thế giới hôm nay và mai sau”, McNamara nhấn mạnh trong lời giới thiệu sách.

Việc tái bản cuốn sách “Nhìn lại quá khứ: Tấn thảm kịch và những bài học về Việt Nam” tại Việt Nam không chỉ giúp người đọc có thêm một tài liệu nghiên cứu lịch sử mà còn thể hiện bước tiến trong nhận thức lịch sử giữa hai quốc gia. Cuốn sách là một minh chứng về giá trị của sự dũng cảm nhìn lại quá khứ và khát vọng hướng tới tương lai bằng tinh thần hòa giải, tôn trọng và thấu hiểu./.