Kiêng đánh cá và nuôi trâu trắng ở làng Đăm

Làng Đăm có hội bơi thuyền,
Có lò đấu vật lưu truyền từ lâu.
(Ca dao)

Tây Đăm linh miếu xã Tây Tựu, tục gọi làng Đăm (nay thuộc phường Thượng Cát, TP Hà Nội), thờ đức thánh Bạch Hạc Tam Giang hiệu Thổ Lệnh Đào Trường, là võ tướng đã có công hai lần chỉ huy thủy quân đánh thắng giặc xâm lược, và có một lần dẹp tan giặc cướp Hồng Châu, Hưng Yên thời Hùng Duệ Vương thứ 18. Sau khi dẹp xong giặc, ông hóa tại ngã ba sông Bạch Hạc, Việt Trì, cưỡi lý ngư theo dòng nước ra sông Nguyệt Đức. Vua Hùng Duệ Vương đã cho lập đền thờ ông cùng với em trai ông là Thạch Khanh và phong ông là Bạch Hạc Tam Giang Đại Vương, thượng đẳng phúc thần.

Năm 1800, cụ trùm Dưa, người họ Vũ Đình, thôn Hạ đã lên đình Chi Cát, tổng Minh Nông, huyện Phù Ninh, Châu Phong, phủ Tam Đới, trấn Sơn Tây cũ (nay là xã Chi Cát, huyện Phù Ninh, tỉnh Phú Thọ) xin bài vị đức thánh Bạch Hạc Tam Giang Đại Vương đưa về Tây Tựu. Nhân dân xã Tây Tựu lập miếu thờ, cử người lên Chi Cát dự lễ hội đua thuyền, lấy mẫu thuyền về đóng, tổ chức lễ hội bơi chải. Hội bơi Đăm bắt nguồn từ đó và đã trở thành lễ hội truyền thống của địa phương. Lễ hội bơi Đăm được tổ chức trong ba ngày, từ mồng 9 đến 11 tháng Ba âm lịch, vào những năm nhân dân trong xã được mùa, bình yên.

Gắn liền với lễ hội truyền thống, nhiều tục lệ và kiêng kỵ độc đáo của làng Đăm đã hình thành và duy trì như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cộng đồng.

Lễ cầu mát mồng 1 tháng Tư âm lịch

Vào ngày này, những tuần phiên có trách nhiệm được phép ra đồng xem ruộng ngô nhà ai ngon nhất thì có quyền bẻ một số bắp về để những người có chức phận dùng cúng Thánh ở đình và miếu. Đây là việc làm được sự chấp nhận của cả làng. Nhà bị bẻ ngô không những không ca thán mà còn lấy đó làm vinh dự và may mắn. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là tuần phiên được thiên vị nhà nào mà chọn ngô kém hơn một chút, vì như thế sẽ bị coi là chưa làm tròn trách nhiệm và có thể bị phạt vạ.

Lệ cấm đánh cá ở đầm Đăm

Đầm Đăm, hay còn gọi là sông Pheo là đoạn sông cũ bị chặn lại thành đầm. Trong nhiều thế kỷ, đây là nguồn nước sinh hoạt chung của cả làng, là nơi sinh sản của nhiều loại cá tôm, nơi diễn ra đua thuyền những năm hội lớn. Vì vậy, nó được coi là rất thiêng liêng.
Trước đây, từ ngày đầu năm cho đến hết ngày 15 tháng Ba âm lịch, làng có lệ cấm tuyệt đối việc đánh bắt tôm, cá tại đầm. Dù thời ấy, đầm Đăm có rất nhiều tôm cá, song đã là lệ làng thì không ai được vi phạm, kể cả khi năm đó có hội bơi hay chỉ tổ chức hội lệ (không thi bơi chải). Lệ này làng gọi là lệ Canh chay, với nghĩa không được ăn cá đầm Đăm trong hai tháng rưỡi đầu năm.

Lệ cơm mới (Lệ lúa đồ)

Lệ cơm mới của người làng Đăm được tiến hành vào rằm tháng Chín âm lịch. Vào ngày này, tuần phiên cũng được phép chọn một vạt lúa nào tốt nhất đồng thì cắt lấy một ít đem về giã gạo nấu cơm để cúng Thánh. Sau khi làm lễ này ở đình, miếu thì các gia đình mới được tiến hành cắt lúa và làm lễ cơm mới. Nhà nào cắt lúa trước ngày đó sẽ bị tuần bắt và phạt vạ.

Tục lệ trong khi rước

Trong ngày hội, đám rước đang tiến hành thì phía trước đường đi phải được bảo đảm sạch sẽ, quang đãng, mọi người không được chạy qua, chạy lại. Nếu ai cố tình vi phạm thì dù là chánh tổng hay lý trưởng cũng bị lính á (người đi đầu đoàn rước) đánh đòn. Đám rước đi qua, tất cả những người gặp mà đang đội nón, mũ phải ngả nón, mũ xuống.

Đặc biệt, những người đang gánh phân, tro ra đồng mà tình cờ gặp đám rước đều phải tìm cách tránh đi vòng đằng sau để không làm ô uế. Trước đây, những việc này cũng bị cấm khi qua đình, miếu.

Một vài kiêng kỵ khác

Song song với các tục kiêng kị trên, làng còn lưu truyền một số kiêng kỵ khác. Do thờ đức thánh Tam Giang nên làng kiêng không nói đến chữ giang mà đọc chệch thành dương. Ống giang thì đọc là ống dương, quá giang đọc là quá dương, dang tay thì đọc là dương tay...

Vào ngày hội, trong đình có đặt ba cỗ ngai. Một cỗ lớn đặt trong hậu cung khoác áo trắng... Do đó, làng Đăm còn một điều kiêng kỵ khác là dân ở đây không bao giờ nuôi trâu trắng vì làng thờ thánh là Bạch Hạc Tam Giang. Việc tránh một chữ chỉ sắc màu theo âm Hán - Việt trong tên hiệu của đức Thánh thể hiện sự kiêng kỵ khá kỹ càng của dân làng Tây Đăm./.