Đền Rừng: Nhận diện đúng để bảo tồn và phát huy giá trị di sản của tín ngưỡng thờ Mẫu

Chốn linh thiêng giữa bên bờ sông Hồng của Hà Nội

Đền Rừng toạ lạc bên bờ sông Hồng thuộc làng Gia Thượng, phường Ngọc Thụy, quận Long Biên, Hà Nội. Không gian thoáng đãng, linh khí hội tụ, từ lâu, đền Rừng đã trở thành điểm đến linh thiêng, nơi diễn ra nhiều hoạt động sinh hoạt tâm linh của người dân địa phương cũng như khách trong nước và quốc tế.

Thủ nhang đồng đền Hoàng Xuân Mai chia sẻ, đền Rừng còn được biết đến với tên gọi Tứ vị phủ Gia thượng linh từ. Tên gọi Tứ vị phủ xuất phát từ việc phụng thờ các vị Thánh của đền, đó là: Thành hoàng làng, Linh lang Đại vương, Chúa Bà bản đền và một vị tướng quân.

Đặc biệt, nơi đây còn gắn liền với nghi lễ hầu đồng đặc sắc, một phần quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu, đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể của nhân loại.

“Hiện nay, đền Rừng có lượng du khách về hầu đồng lớn nhất của Thành phố. Các quy định của đền hết sức nghiêm ngặt, đăng ký sổ cung công khai, minh bạch; có phiếu thu phí hầu đồng đầy đủ; quy định rõ về nếp sống văn hóa, văn minh và đặc biệt là quy định về lễ nghi đối với các thanh đồng và nghi thức hầu đồng về làm lễ phải đúng lễ nghi, không lãng phí, không được mượn các giá đồng để trục lợi, lợi dụng niềm tin của người dân để truyền bá mê tín dị đoan”, thủ nhang Hoàng Xuân Mai nhấn mạnh.

Theo ghi chép trong các sắc phong, đây đều là những người có công với dân, với nước được thần thánh hóa và được nhân dân tôn thờ, tri ân công đức đồng thời nguyện cầu mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an, ấm no. Trong cung cấm có ban thờ Đức Thượng Đẳng. Không ai biết rõ chính xác danh tính của vị này nhưng đa số tin rằng đó chính là Linh Lang đại vương và tôn tượng trong cung cấm là Thượng Đẳng Thần Linh Lang.

Về Nhị vị Chúa bà bản đền, việc phụng thờ các bà có thể được coi như một sự tiếp nối mạch nguồn của tín ngưỡng dân gian thờ nữ thần, thờ vị thần bảo hộ dân chúng, và cả những đặc điểm của tín ngưỡng thờ Mẫu… Trong cung có thờ tôn tượng Nhị vị Chúa bà, song, danh tính của các Ngài vẫn còn là ẩn số.

Nói về “tuổi đời” của đền Rừng, tính tới thời điểm này, cung thờ Tứ vị linh từ đã có khoảng 250 năm, còn cung thờ nhị vị Chúa Bà cũng đã trên dưới 160 năm tuổi, trải qua nhiều thay đổi nhưng ngôi đền vẫn còn lưu giữ được nhiều vật phẩm từ xa xưa. Điển hình là 3 bát hương gốm có từ thời Lê trong cung cấm thờ Đức Thượng Đẳng ước tính tuổi đời khoảng 250 năm, hay bộ bát hương cổ ở ban thờ Mẫu bán thiên cũng được làm cùng thời kì với bộ bát hương trong cung cấm, chỉ chênh lệch một vài chục năm. Hay chiếc cổng cũ đã bị sụt lấp nhưng vẫn còn phần mào ở phía trên, có ghi rõ “Tứ vị phủ”, nội dung câu đối trên cổng xưa được sao chép lại trên chiếc cổng mới được làm vào năm 2008.

Nghệ nhân Hoàng Xuân Mai cho biết, với tâm huyết và nỗ lực của thủ nhang và của địa phương cũng như sự đóng góp của du khách thập phương, đền Rừng ngày càng khang trang nhưng vẫn giữ được sự linh thiêng và đậm nét văn hóa.

Xây dựng điểm đến văn hoá tâm linh tiêu biểu của Thủ đô mang hơi thở thời đại bên bờ sông Hồng

Đền Rừng từ lâu đã được biết đến là điểm văn hoá tâm linh linh thiêng, thu hút đông đảo khách thập phương trên địa bàn Thủ đô cũng như trong nước và khách quốc tế.

Bày tỏ suy nghĩ khi đến Hà Nội, tham quan trải nghiệm tại đền Rừng, hai du khách đến từ Hà Lan vui mừng cho biết: “Hôm nay chúng tôi đạp xe vòng quanh Hà Nội. Hướng dẫn viên đã dẫn chúng tôi đến nhiều nơi đẹp và kể cho chúng tôi rất nhiều điều thú vị về các địa điểm đó. Vì chỉ có hai người nên chúng tôi được một tour riêng. Trong đó có chuyến thăm một ngôi đền - nơi đang diễn ra các nghi lễ (hầu đồng), như một món quà đặc biệt. Đó là một trải nghiệm rất tuyệt vời”.

Với tầm nhìn đổi mới, đền Rừng không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn những giá trị truyền thống mà còn chủ động hòa mình vào dòng chảy đổi mới của thời đại, đưa tín ngưỡng hòa cùng nhịp sống thời đại. Thủ nhang Hoàng Xuân Mai là người tiên phong đi đầu đổi mới, quản lý về tài chính và không sử dựng đốt vàng mã tại đền Rừng. Bên cạnh đó, đền Rừng cũng đã tiên phong ứng dụng công nghệ thực tế ảo VR360, mở ra cách tiếp cận mới, độc đáo cho du khách trong và ngoài nước.

Thủ nhàng Hoàng Xuân Mới cho biết, việc đầu tư vào công nghệ VR360 không chỉ là để bắt kịp xu hướng hiện đại mà còn là cách chúng tôi tôn vinh những giá trị tâm linh và văn hóa của dân tộc. Tôi mong muốn, thông qua công nghệ này, mọi người có thể cảm nhận được nét đẹp truyền thống của đền Rừng, từ đó lan tỏa ý thức gìn giữ và phát huy những di sản cha ông để lại. Việc ứng dụng công nghệ VR360 là minh chứng cho sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng tâm linh và công nghệ hiện đại, mang đến cho du khách những trải nghiệm văn hoá tâm linh truyền thống độc đáo, vừa hiện đại, vừa sâu sắc.

“Tôi hy vọng, nơi đây sẽ càng càng thu hút nhiều khách du lịch thập phương, là điểm đáng nhớ của Hà Nội. Rừng có nghĩa là không hết được cây, lộc đền Rừng không bao giờ hết, phúc đức đền Rừng còn mãi với thời gian. Đến với đền Rừng là hết cơ hàn, tinh thần thoải mái một ngàn lần thêm vui. Với vị trí bên dưới là sông, trên là cây, đền Rừng sẽ đem đến không khí mát mẻ, thoải mái; một không gian tĩnh tại, bình yên cho mỗi du khách thập phương”, thủ nhang Hoàng Xuân Mai nhấn mạnh.

Đền Rừng đã tiên phong trong việc không đốt vàng mã tràn lan để thực hiện tinh thần nếp sống văn minh tại các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo và các lễ hội truyền thống. Bên cạnh việc không đốt vàng mã, ban quản lý đền Rừng cũng sẽ thực hiện tuyên truyền vận động người dân, người hoạt động tín ngưỡng giảm về quy mô, số lượng vàng, mã trong các canh hầu, khóa lễ, tiến tới bỏ hoàn toàn để đảm bảo an toàn, tiết kiệm.

"Phật, Thánh chứng là cho tấm lòng thành chứ không phải mâm cao, cỗ đầy hay vật phẩm cúng tiến. Vì thế chúng tôi đã áp dụng mã tranh cho các khóa lễ để giảm thiểu việc đốt vàng mã, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí như tinh thần chỉ đạo của Đảng, Nhà nước”, thủ nhang Hoàng Xuân Mai bộc bạch.

Mới đây, ngày 28 tháng 02 năm 2025, đền Rừng được UBND thành phố Hà Nội công nhận là Di tích lịch sử văn hóa. Ngày 9/4/2025, UBND phường Ngọc Thụy tổ chức lễ đón nhận Bằng xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp thành phố đối với đình Gia Thượng và đền Rừng. Đây là sự kiện văn hoá chính trị quan trọng, ý nghĩa của địa phương, khẳng định vị thế và giá trị của di tích trong quá trình hình thành và phát triển cộng đồng làng Gia Thượng xưa (nay thuộc 4 tổ dân phố 17, 18, 19, 20) phường Ngọc Thuỵ. Đồng thời, ghi nhận những công lao to lớn của dân làng qua nhiều thế hệ đã có công xây dựng và gìn giữ các di sản văn hóa tiêu biểu của địa phương.

Theo Quy hoạch chung của Thủ đô Hà Nội về phát triển du lịch; xây dựng các sản phẩm du lịch mới hai bên bờ sồng Hồng, nhằm phát huy giá trị di tích lịch sử văn hoá, thời gian tới, đền Rừng tiếp tục được đầu tư, tu bổ, chỉnh trang, mở rộng; xây dựng thêm nhiều điểm “check in” hấp dẫn cho du khách.

Tăng cường quảng bá giá trị di tích lịch sử văn hoá tín ngưỡng về đến Rừng trên các phương tiện truyền thông đại chúng, mạng xã hội như: Tiktok, Facebook, trang tin điện tử… nhằm phát triển đền Rừng không chỉ là điểm đến tâm linh linh thiêng, độc đáo của Hà Nội, nơi thực hiện các nghi lễ hầu đồng tín ngưỡng thờ Mẫu uy tín; một “bảo tàng thu nhỏ” để trưng bày các đạo cụ và đạo mẫu và còn là điểm du lịch sinh thái xanh, sạch, đẹp bên bờ sông Hồng./.