Đất Tằm tang và  làng hoa Nghi Tàm xưa

Nhìn tổng thể, mảnh đất Nghi Tà m như một bán đảo lớn của Hồ Tây, với nhiửu truyửn thuyết và  được sử­ sách ghi lại là  vùng đất nổi tiếng của kinh thà nh Thăng Long với nghử trồng dâu, nuôi tằm, trồng cây, hoa cảnh. 

Dấu tích Cổng là ng Nghi Tà m - Ảnh Huyửn Phương.

Thời nhà  Lý, Аất Nghi Tà m là  nơi cung Từ Hoa của Công chúa con vua Trần Tông (1128 “ 1138). Công chúa đã cùng cung nữ chọn đất Nghi Tà m là m nơi mở trại, dạy nhân dân trong vùng trồng dâu, nuôi tằm.

Theo sách Hà  Nội nghìn xưa của hai tác giả Trần Quốc Vượng và  Vũ Tuấn Sán: Trong địa phận là ng nà y ngà n dâu xanh ngắt một mà u chạy suốt bử đê.

Có lẽ vì thế mà  vùng đất nà y có tên gọi là  Nghi Tà m. Chữ Nghi nghĩa là  sự thích hợp và  chữ Tà m nghĩa là  Tằm. à muốn nói đến vùng đất có sự thích nghi với sinh trưởng của con tằm, luôn sinh xôi và  cần mẫn nhả tơ. Cái tên Là ng Nghi Tà m hình thà nh cũng là  từ nghĩa ấy.

Trong cuốn Dấu tích kinh thà nh của đồng tác giả Giang Quân và  Phan Tất Liêm có ghi: Thần hoà ng Là ng Nghi Tà m là  bà  chúa tằm, hiệu trong sắc phong là  Quử³nh Hoa phu nhân. Bà  sinh ra ở Là ng Nghi Tà m, con một ông quan họ Trần, dưới thời Lê Thánh Tông (1460 - 1479), nhưng vốn là  công chúa Quử³nh Hoa, con của Ngọc Hoà ng đầu thai xuống trần. Bà  lấy chồng là  Tiến sĩ Liễu Nghị. Vì có công trong một đợt chống trả quân Chiêm Thanh tà n phá Thăng Long, chồng bà  được phong là m Phủ doãn Phụng Thiên, còn bà  được vời và o cung để dạy cung nữ nghử nuôi tằm, dệt lụa.

Phải chăng, giữa công chúa con vua Trần Tông ra ở cung Từ Hoa mở trại tằm tang và  bà  chúa tằm nà y có mối liên quan gì với nhau ?!

Nghi Tà m cũng là  vùng đất xưa kia có được hai trong số tám cảnh đẹp của hồ Tây: Bến trúc “ Bến tắm và  Đồng bông (Аồng hoa). Do địa thế đất Nghi Tà m nhô ra ở hồ Tây thà nh một bán đảo, rất thuận tiện là m bến đỗ cho du thuyửn thắng cảnh Hồ.

Vùng đất Nghi Tà m nhô ra như một bán đảo bên Hồ Tây - Ảnh: Huyửn Phương.

Thời chúa Trịnh Giang, chỗ dẻo đất nhô ra nà y còn là  bến tắm của nhà  Chúa. Bến Tắm “ bến Trúc Nghi Tà m nổi tiếng kinh kử³ xưa với câu ngạn ngữ: Bến trúc Nghi Tà m, rừng bà ng Yên Thái.

Theo sử­ sách, đồng hoa xưa kéo dà i từ đất Nghi Tà m đến phường Yên Hoa (Yên Phụ). Nghử trồng hoa cảnh của Nghi Tà m có truyửn thống lâu đời. Ở đây có nhiửu loà i hoa, nhưng nổi lên nhất là  hoa cúc.

Cúc là  loà i hoa đẹp, bửn, trồng chậu, cắm lọ, cắm bát đửu được; có loại cánh đơn, loại cánh kép, hình dáng phong phú, nhiửu mà u sắc. Cúc cũng là  loà i hoa có nhiửu giống nhất trong các loà i hoa, như: Châu sa, bạch thọ mi, đầm hồng, hoà ng kim tháp, hạc linh, vạn thọ kim tiửn... Theo người dân Là ng Nghi Tà m, đó là  cách gọi của người quyửn quí xưa, còn dân gian quen gọi nôm na theo hình dáng và  sắc hoa như cúc và ng to, cúc và ng nhử, cúc trắng, cúc gấm, cúc tiửn trinh...

Nghử trồng hoa Nghi Tà m còn nổi tiếng bởi cây hoa Trà , là  loại hoa hiếm và  khó trồng. Аặc biệt, Nghi Tà m sau còn phát triển nghử trồng cây thế, bon sai, nuôi cá cảnh.

Một đoạn phố thuộc là ng Nghi Tà m xưa - Ảnh Huyửn Phương.

Theo ông Nguyễn Аức Nhiệm (nhà  ở Ngõ gạch ngay cổng Là ng) “ người có nghử là m cây cảnh nhiửu năm ở Nghi Tà m thì, cây thế ở Nghi Tà m thời đó và o loại độc nhất vô nhị, không vùng nà o có.

Cây cảnh Nghi Tà m do chính các cụ nghệ nhân trong Là ng như cụ Quyết Bội, cụ Hai Ninh... tìm kiếm, thu vử từ gốc (cây mộc), rồi tạo thà nh các dáng, thế một ngọn một cà nh, trực, siêu, huyửn, bạt phong, song thụ... Trong thế trực còn có phụ tử­, huynh đệ, không cây nà o giống cây nà o, sáng tạo và  tinh tế.

Có khi cả một đời các cụ chỉ sáng tác, tạo thế và i ba cây và  chủ yếu để chơi, thưởng ngoạn. Vậy nên cây thế ở Nghi Tà m nổi tiếng khắp miửn Bắc, không giống với các vùng là m cây cảnh khác cùng thời.

Ở và o độ tuổi gần 70, thuộc thế hệ sau của hà ng ngũ nghệ nhân trong là ng, nhưng vốn yêu cây, mê hoa, ông Nhiệm nhớ lại, hồi còn nhử, khoảng năm 1954, cứ mỗi dịp tết đến, người trồng hoa, cây cảnh Nghi Tà m thường phải đến xếp chỗ, mua chỗ trước ở tận chợ Hà ng Lược để bán hoa cho cả vùng. Sớm hay muộn, dù ế hay đắt khách, cứ đến chiửu 30 tết mới rõ, có khi người đi mua hoa tết phải chen nhau để mua, còn người bán phải cầm hoa trèo lên cao tận bậu cử­a sổ để bán từng nắm hoa.

Nghi Tà m thời đó nổi tiếng vì có cả hoa tươi, quất tết và  cây cảnh độc nhất vô nhị. Hoa tươi cũng có ở Ngọc Hà , đửu là  đất trồng hoa của kinh thà nh.

Chợ hoa Nghi Tà m ở ven Hồ Tây. Chợ thường chỉ sầm uất và o dịp Tết Nguyên đán - Ảnh Huyửn Phương.

Cây hoa, cây quất Nghi Tà m thời đó đẹp và  nổi tiếng là  nhử chất đất của Là ng và  người trồng có kinh nghiệm. Kử¹ thuật đảo quất là m sao để quất ra hoa, quả trái vụ (đúng và o dịp tết) cũng là  sự vô tình, rồi đúc rút thà nh kinh nghiệm. Người là ng Nghi Tà m do hằng năm phải đốn quất sang chỗ đất mới, cao hơn để chạy lụt, trong khoảng tháng tư, tháng năm âm lịch. Lâu dần, kinh nghiệm đó đã trở thà nh bí truyửn của Là ng, rồi mới phổ biến cho những người trồng quất vùng.

Trên đất Nghi tà m còn có một ngôi chùa lớn, thuộc hà ng cổ kính và o bậc nhất nhì cả nước với cảnh sắc nên thơ, huyửn ảo, tĩnh lặng và  uy nghi giữa một vùng trời nước mênh mông - chùa cổ Kim Liên (xưa còn gọi là  chùa Sen Và ng, có mái lợp ngói ánh mà u và ng chanh, xung quanh toà n hoa sen).

Chùa Kim Liên hướng nhìn ra mặt hồ Tây trong xanh. Ba chữ Kim Liên Tự nổi bật duyên dáng trên tam quan mang dáng dấp cung đình - Ảnh Huyửn Phương.

Và o năm Dương Hòa thứ 5 (1639), khi công chúa từ giã cõi trần, cung điện được xây lại thà nh chùa Аại Bi. Có thời kử³, Chùa còn có tên gọi là  chùa Аổng Long. Năm 1771 (thời Lê), chúa Trịnh Sâm cho rỡ chùa Bảo Lâm ở phía Tây kinh thà nh, tu bổ thêm và o và  đặt tên mới là  Kim Liên Tự.

Năm 1792 (năm thứ 5, đời Quang Trung), Chùa được tu tạo lớn lần nữa để có diện mạo, cảnh sắc như ngà y nay với những đường nét của nghệ thuật kiến trúc Tây Sơn, gần giống với chùa Tây Phương ở Thạch Thất.

Kiến trúc của Chùa Kim Liên tự phác họa theo hình chữ am (giống như chữ cà n trong dịch học) với ba lớp nhà . Nếp thứ nhất và  thứ nhì trông vử hướng Tây, riêng nếp thứ ba áp lưng lại nếp thứ nhì, mặt quay vử hướng Аông. Chùa có gác, nhiửu mái cong, những đầu đao vút bổng mang nét nghệ thuật tinh sảo. Chùa có cảnh quan rộng, hữu tình, lá chen hoa rất ngoạn mục. Mới đây, năm 2009 chùa Kim Liên tiếp tục được Nhà  nước cùng nhân dân đầu tư, trùng tu bảo tồn di tích.

Là ng Nghi Tà m, nay thuộc phường Quảng An, quận Tây Hồ, Hà  Nội - Ảnh Huyửn Phương.

Cảnh sắc nên thơ đẹp mê hồn của Là ng Tằm tang “ Là ng hoa xưa còn là  nơi sinh ra nhà  thơ nữ nổi tiếng của kinh thà nh Thăng Long, bà  Huyện Thanh Quan. Tên thật của bà  là  Nguyễn Thị Hinh, biệt hiệu là  Nhà n Khanh. Thơ của bà  thanh lịch, nặng tình yêu nước, nhưng man mác nỗi buồn hoà i cổ. Chỉ một bà i thơ Аèo Ngang cũng đủ xếp bà  và o hà ng những nhà  thơ lớn cuối thế kỷ 19.

Nghi tà m thời nay đất đã trật lại, nhiửu công trình lớn cùng nhà  cử­a mọc lên san sát. Dù vẫn là  một vùng đất đẹp và  được xem là  khu đất và ng ở Hồ Tây, nhưng những giá trị xưa của Là ng cũng đã dần mai một. Thay và o đồng bông, đồng hoa xưa, nay Nghi Tà m chỉ còn sót lại một và i mảnh vườn nhử, hiếm hoi do sự nuối tiếc của người yêu cây, mê hoa mà  để lại. Có người khi đến Nghi Tà m, còn ngỡ đây là  một Là ng Tây với vẻ sang trọng bởi những biệt thự hiện đại, lộng lẫy, nằm ngay vị trí "đất và ng của Hồ Tây.