“Đánh thức” những mạch ngầm di sản Hà Nội

“Vi mô đô thị” - những viên ngọc ít được biết tới của Thủ đô

Hà Nội từ lâu đã được biết đến với những công trình biểu tượng như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, đền Ngọc Sơn... Thế nhưng, giá trị di sản của Thủ đô nghìn năm văn hiến không chỉ hiện hữu ở những đại công trình ấy. Nó còn nằm ở từng con ngõ nhỏ, phía sau những mái nhà lô nhô hay bên cạnh những khu chợ sầm uất. Đó là những ngôi đình, đền, chùa… khiêm nhường trong các con ngõ, âm thầm tồn tại như những chứng nhân lịch sử. Những di sản này, dù lưu giữ lịch sử, văn hóa của cộng đồng xung quanh, lại thường ít được ghi chép đầy đủ, chưa được bảo tồn một cách hệ thống và gần như vắng bóng trên bản đồ du lịch chuyên nghiệp. TS. Nguyễn Thị Hiệp - chuyên gia kỹ thuật quốc tế của Expertise France gọi đây là những “vi mô đô thị”. Trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ, những di sản này đang đứng trước thách thức bị lãng quên hoặc biến dạng.

Từ thực tế đó, dự án “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” đã ra đời. Vượt qua ý nghĩa của một tour du lịch, đây là nỗ lực nhận diện, nghiên cứu và kết nối những mạch ngầm văn hóa. Dự án là kết quả của sự hợp tác quốc tế giữa Bộ Ngoại giao Pháp (thông qua Đại sứ quán Pháp, Viện Pháp tại Hà Nội, Viện Viễn Đông Bác cổ) và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (VNU-USSH), cùng sự hỗ trợ của AUF và Expertise France.

Phương pháp được lựa chọn là sự kết hợp giữa khảo sát điền dã, phân tích tư liệu, đào tạo và ứng dụng công nghệ bản đồ hóa - một cách tiếp cận liên ngành, vừa có chiều sâu học thuật, vừa có khả năng lan tỏa vào thực tiễn. Công việc khảo cứu được tiến hành theo quy trình thống nhất: khảo sát thực địa, chụp ảnh, thu thập văn bia, dịch thuật tư liệu Hán Nôm, tra cứu nguồn tiếng Pháp và tiếng Việt trong các trung tâm lưu trữ, lập sơ đồ kiến trúc, ghi hình và bổ sung dữ liệu lịch sử. Mỗi di tích được giới thiệu bằng một hồ sơ hoàn chỉnh gồm phần mô tả, hình ảnh xưa và nay, video, trích dẫn văn bản và danh mục tư liệu tham khảo.

Tất cả dữ liệu này được tích hợp vào hệ thống bản đồ điện tử, cho phép người dân, học sinh, sinh viên và du khách truy cập trực tiếp trên điện thoại thông minh. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc đưa tri thức di sản đến gần hơn với công chúng, biến việc tham quan, học tập và nghiên cứu di sản thành một trải nghiệm tương tác, linh hoạt.

Bốn hành trình tái hiện lịch sử, niềm tin và bản sắc Hà Nội

Từ hơn một trăm di tích khảo sát, nhóm nghiên cứu đã chắt lọc ra 28 điểm đến tiêu biểu, kết nối chúng thành 4 hành trình theo 4 loại hình tín ngưỡng cổ truyền của người Việt: tín ngưỡng thờ thần bảo hộ trong hệ thống Thăng Long tứ trấn; tín ngưỡng thờ Mẫu tôn vinh người mẹ muôn loài; tín ngưỡng thờ tổ nghề lưu giữ ký ức lao động và sáng tạo của kinh thành phồn thịnh; và Phật giáo đô thị phản chiếu dòng chảy tâm linh Thăng Long.

Trong đó, Hành trình 1 - Thăng Long tứ trấn: Bốn vị thần bảo hộ kinh thành đưa du khách khám phá bốn ngôi đền thiêng gồm đền Bạch Mã, đền Voi Phục, đền Kim Liên và đền Quán Thánh - trấn giữ bốn hướng Đông, Tây, Nam, Bắc của kinh thành Thăng Long. Tuyến hành trình tôn vinh bản sắc văn hóa và cấu trúc tâm linh độc đáo của Hà Nội, nơi không chỉ cần được con người bảo vệ mà còn có các vị thần linh thiêng trấn giữ.

Hành trình 2 - Các đền thờ Mẫu: Tín ngưỡng thờ Mẫu độc đáo của Việt Nam kết nối 8 đền, phủ thờ Mẫu Liễu Hạnh và các Thánh Mẫu, đại diện cho tín ngưỡng Tam phủ - di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh (đền Đông Hạ, đền Vũ Thạch, đền Bà Kiệu, đền Xuân Yên, đền Dâu, đền Vọng Tiên, cây hương ga Long Biên, Phủ Tây Hồ). Đây là nét tín ngưỡng độc đáo của người Việt, hòa quyện giữa nghi lễ, âm nhạc, vũ điệu và tinh thần tôn vinh người Mẹ.
Hành trình 3 - Đình thờ tổ nghề: Ký ức lao động của kinh thành phồn thịnh là dấu nối giữa nghề và người, với tuyến hành trình qua các đình thờ tổ nghề trong khu phố cổ Hà Nội tôn vinh những người sáng lập nghề truyền thống (đình Kim Ngân thờ tổ nghề kim hoàn, đình Đồng Lạc thờ tổ nghề cổ yếm, đình Phả Trúc Lâm thờ tổ nghề da giày, đình Hà Vĩ thờ tổ nghề sơn, đền Phúc Hậu thờ tổ nghề tráng gương, đình Tú Thị thờ tổ nghề thêu, đình Lò Rèn thờ tổ nghề lò rèn, đình Ngũ Xã thờ tổ nghề đúc đồng). Mỗi ngôi đình là nơi lưu giữ dấu vết của tiền nhân, người đã góp phần tạo nên tinh hoa cho các nghề thủ công, qua đó cũng thể hiện, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và tinh thần lao động, sáng tạo bền bỉ của đất Thăng Long xưa.

Hành trình 4 - Chùa Hà Nội: Dấu ấn đại sư An Thiền và sự biến chuyển của Phật giáo đô thị với các ngôi chùa gắn với tên tuổi Sa môn An Thiền (Phúc Điền) - một trong những vị tổ tiêu biểu của Phật giáo Việt Nam. Từ chùa Báo Thiên - nay chỉ còn trong ký ức - đến Liên Trì, Hàm Long và Liên Phái, hành trình tái hiện dòng chảy lịch sử - tâm linh của Thăng Long, nơi ký ức, công nghệ và niềm tin gặp nhau để kể lại câu chuyện về sự mất - còn, tái tạo và bảo tồn di sản.

Các hành trình hòa quyện với nhau thành một bức khảm đa sắc của văn hóa tín ngưỡng cổ truyền của người Việt, tái hiện lịch sử, niềm tin và bản sắc tinh thần của người Hà Nội.

Cách tiếp cận mới những lớp trầm tích nghìn năm

GS. Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng: Hà Nội là thành phố của nghìn lớp trầm tích văn hóa, nơi từng di tích, từng phố phường đều lưu giữ những câu chuyện, ký ức và truyền thống lâu đời. Tuy nhiên, để những giá trị ấy thực sự đến gần hơn với công chúng - đặc biệt là giới trẻ và du khách quốc tế, chúng ta cần những phương thức tiếp cận mới, hiện đại và dễ tiếp cận hơn.

Ngài Olivier Brochet - Đại sứ Pháp tại Việt Nam nhấn mạnh, các hành trình du lịch di sản Hà Nội không chỉ dành cho du khách. Chúng còn là công cụ giáo dục hữu hiệu cho các trường trung học và đại học; là phương tiện truyền thông văn hóa cho các hướng dẫn viên, bảo tàng và địa phương; đồng thời cũng là mô hình phương pháp luận quý giá cho giới nghiên cứu. Các tuyến hành trình này sẽ giúp mỗi người nhìn Hà Nội bằng một góc nhìn mới - một thủ đô lịch sử nhưng luôn sống động, nơi truyền thống được đan cài vào những thách thức của hiện đại.

Không chỉ dừng lại ở các hành trình trực tuyến, dự án còn tạo điều kiện đào tạo đội ngũ các nhà nghiên cứu trẻ và nhóm kỹ thuật, xây dựng các nội dung dễ tiếp cận với công chúng, kết nối các đối tác địa phương, và mở ra một góc nhìn mới mẻ về đô thị, di sản và du lịch bền vững…

TS. Nguyễn Thị Hiệp - chuyên gia kỹ thuật quốc tế của Expertise France hy vọng, từ những nền tảng ban đầu này, các cơ quan chức năng sẽ tiếp tục phát triển thêm nhiều hành trình khác. “Chúng tôi hình dung một “mạng lưới di sản như hệ thống tàu điện, mỗi di tích là một trạm dừng chân, kết nối con người với văn hóa và lịch sử Thăng Long - Hà Nội một cách sống động”, bà Hiệp nhấn mạnh.
Việc triển khai dự án “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” là dấu mốc quan trọng, đánh dấu bước phát triển mới trong việc kết nối các di sản trên địa bàn, tạo thành những tuyến tham quan liên hoàn, khoa học, hấp dẫn. Theo bà Phạm Thị Diễm - Chủ tịch UBND phường Ba Đình những hành trình này không chỉ góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn di sản, mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế - xã hội cho địa phương thông qua du lịch bền vững, thúc đẩy giao lưu, tăng cường hội nhập, quảng bá văn hóa, nét đẹp truyền thống của con người Việt Nam đến với bạn bè quốc tế.

Không chỉ là câu chuyện của những ngôi đền, mái chùa, “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” là câu chuyện về việc chúng ta đối xử với quá khứ như thế nào trong lòng đô thị hiện đại. Khi những giá trị di sản “vi mô” được công nhận và tôn vinh, chúng ta không chỉ giữ lại được những viên gạch, pho tượng, mà còn giữ lại được “linh hồn” của phố.

Hà Nội vẫn thế, vẫn thâm trầm và kín đáo. Nhưng giờ đây, nhờ những sáng kiến như thế này, cánh cửa vào thế giới di sản ấy đã rộng mở hơn, chờ đợi mỗi người bước vào để cảm nhận và yêu thêm những mạch ngầm văn hóa./.