Cơ chế giá xăng thiệt thòi cho người tiêu dùng

Cuối tuần qua, thị trường xăng dầu trong nước lại một phen xáo trộn. Nguyên nhân xuất phát từ việc giá thế giới giảm mạnh trong khi cơ quan quản lý tiếp tục tuyên bố chưa đủ điửu kiện để hạ giá bán lẻ trong nước.

Gần 3 tuần liên tiếp, giá dầu thô giảm mạnh và  có lúc chỉ còn 79 USD một thùng. Tại thị trường Singapore, xăng dầu thà nh phẩm được lấy là m căn cứ tính giá bán lẻ trong nước, sau một thời gian giữ ở mức cao, có thời điểm tới gần 130 USD một thùng đã dần hạ nhiệt và  có lúc chỉ còn 114 USD một thùng. Tín hiệu lạc quan của thị trường thế giới khiến người tiêu dùng hy vọng vử một phán quyết của nhà  quản lý rằng: Giá bán lẻ trong nước sẽ điửu chỉnh theo.

Bảng cơ sở giá xăng dầu do Bộ Tà i chính cung cấp

Thế nhưng, trái với hy vọng của nhiửu người, các nhà  nhập khẩu phát đi thông tin khẳng định việc giá thế giới giảm chẳng giải quyết được cái khó cho doanh nghiệp. Do suốt một thời gian dà i nhập khẩu với giá cao, doanh nghiệp vẫn lỗ đầm đìa. Và  tính trung bình trong 30 ngà y (tính tới 12/8) theo Nghị định 84, mỗi lít bán lẻ xăng, doanh nghiệp lỗ cỡ khoảng 500 đồng, các mặt hà ng dầu cũng lỗ ở mức tương đương.

Liên bộ Tà i chính - Công Thương cũng đồng ý với cái khó của doanh nghiệp và  ít ngà y sau tuyên bố không giảm giá bán lẻ xăng dầu trong nước được đưa ra trong sự ngỡ ngà ng của người tiêu dùng. Từng bị ám ảnh vì tuyên bố của vị phó tổng Petrolimex - hãng cung ứng xăng dầu chiếm thị phần lớn nhất rằng: "Lẽ ra, giá bán lẻ xăng đã giảm trong tháng 6", nhiửu người bà y tử sự thất vọng khi quyửn lợi chính đáng của họ bị phớt lử.

Cơ quan quản lý luôn tuyên bố nguyên tắc điửu hà nh giá bán lẻ phải đảm bảo hà i hòa 3 lợi ích Nhà  nước - doanh nghiệp và  người tiêu dùng. Khi giá thế giới vận hà nh trong 30 ngà y ở mức 118,71 USD một thùng, ngà y 29/3, giá xăng bị điửu chỉnh lên mức kỷ lục 21.300 đồng một lít. Vậy mà  trong suốt tháng 6, giá thế giới giảm mạnh, doanh nghiệp tuyên bố bắt đầu có lãi nhưng thay vì giảm giá cho người tiêu dùng, Nhà  nước quyết định tăng thuế và  trích quử¹ bình ổn.

Tại thời điểm nà y, dư luận bắt đầu đặt câu hửi vử sự thực ẩn sau con số lỗ - lãi của doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu. Bởi tính bình quân 30 ngà y của đợt tăng giá trong tháng 3 (118,71 USD một thùng), doanh nghiệp kêu lỗ khoảng 2.500 đồng một lít, trong khi bình quân 30 ngà y của tháng 6, giá thế xăng thà nh phẩm ở mức 117,76 USD một thùng, doanh nghiệp lại báo lãi.

Hà ng trăm ý kiến của độc giả gử­i vử VnExpress bà y tử sự không đồng tình với quyết định của Liên bộ Công Thương - Tà i chính cuối tuần qua. Họ cho rằng cách điửu hà nh giá bán lẻ xăng dầu đã không sòng phẳng với người tiêu dùng. Khi giá thế giới tăng, doanh nghiệp bằng mọi cách đử nghị tăng giá cho thật nhanh, thật mạnh. Còn khi giảm, với đủ mọi lý do như lỗ, chưa đủ điửu kiện 30 ngà y lưu thông... họ lại đử nghị nhà  chức trách tuyên bố không giảm giá bán.

Từ chỗ cảm thấy không sòng phẳng, thiếu minh bạch, dư luận bắt đầu đòi quyửn được biết công thức tính giá bán lẻ, giá cơ sở trong 30 ngà y.

Аể rộng đường dư luận, lần đầu tiên kể từ khi Nghị định 84 có hiệu lực (tháng 12/2009), Bộ Tà i chính công khai toà n bộ công thức tính giá bán lẻ xăng dầu, các khoản thuế phí, giá nhập khẩu từ thị trường Singapore... trên các phương tiện thông tin đại chúng.

Thế nhưng, nhìn và o bảng giá nà y, những người hằng ngà y phải bử tiửn ra mua xăng vẫn chưa cảm thấy hà i lòng. Họ cho rằng đã là  thị trường, thì cách thức điửu hà nh giá bán phải đảm bảo được tiêu chí cơ bản nhất là  "có lên - có xuống". Nghĩa là  khi giá thế giới lên, giá trong nước được điửu chỉnh tăng thì khi giá thế giới hạ, giá bán lẻ trong nước cũng cần được giảm theo. Và  khi nhà  điửu hà nh tuyên bố cân đối lợi ích giữa doanh nghiệp - Nhà  nước và  người tiêu dùng thì các lần tăng, giảm và  điửu chỉnh thuế cần phải nhịp nhà ng một cách sòng phẳng nhất.

Một thà nh viên của Ủy ban Kinh tế của Quốc hội tử ra thông cảm với cách điửu hà nh giá xăng dầu. Theo ông, nhìn nhận thực tế thị trường nhiên liệu thế giới thì giá chỉ có tăng chứ thời gian giảm mạnh là  rất ít. Nếu Nhà  nước không can thiệp bằng thuế hoặc trích quử¹ bình ổn thì mỗi khi thị trường thế giới biến động, các lần điửu chỉnh giá sẽ luôn ở mức tăng rất sốc. Còn nếu giảm một và i trăm đồng theo kiểu an ủi người tiêu dùng để rồi sau đó, khi giá thế giới biến động, mức tăng lên cao thì việc điửu hà nh giá cả, ổn định vĩ mô sẽ cực kử³ khó. "Trong điửu hà nh xăng dầu, Nhà  nước có cái khó riêng khi phải cân đối lợi ích và  điửu tiết sự té nước của nhiửu nhóm mặt hà ng khác nữa. Аiửu nà y thì không phải ai cũng hiểu mà  không phải lúc nà o nhà  chức trách cũng có thể nói ra", ông nói.

Theo ông, công thức tính giá xăng dầu của Việt Nam đang tiếp cận sát với phương pháp chung của thế giới. Còn thời gian qua, sở dĩ Nhà  nước phải can thiệp và o thị trường bằng thuế, bằng phí, hay quử¹ bình ổn nên coi là  giai đoạn đầu thực hiện Nghị định 84 cần thiết phải như vậy để tránh gây sốc cho thị trường.

Ngoà i ra, một số vấn đử khó nói mà  bản thân những người điửu hà nh không thể công khai trước công luận đó là  việc họ phải vừa đảm bảo ngân sách, vừa ổn định thị trường, vừa phải đảm bảo an sinh xã hội bằng chính sách trợ cấp bằng tiửn (tương đương 5 lít dầu hửa mỗi năm) cho những đối tượng tiêu dùng khác như nông dân, ngư dân, bà  con ở các vùng biên giới, hải đảo... Chưa kể, có thời điểm giá xăng dầu trong nước được giữ ổn định trong một thời gian khá dà i, bất chấp sự lên xuống của thị trường thế giới.

Tuy nhiên, ông cho rằng những tranh cãi liên quan đến giá xăng dầu hiện nay sẽ khó chấm dứt khi mấu chốt vấn đử nằm ở tính minh bạch thông tin chưa được giải quyết. Việc dân không hiểu hoặc cho rằng mập mử trong cách tính giá xăng là  lỗi ở nhà  chức trách khi không giải thích vấn đử cho cặn kẽ.

Tổng thư ký Hội kiểm toán viên Hà nh nghử Việt Nam - Bùi Văn Mai cũng cho rằng mấu chốt vấn đử nằm ở chỗ: Các thông tin mà  cơ quan quản lý đưa ra chưa đảm bảo được tính minh bạch.

"Cái người tiêu dùng muốn biết là  giá bán lẻ trong nước đã thực sự thị trường hay chưa? Cách điửu hà nh như vậy đã đảm bảo hà i hòa 3 lợi ích doanh nghiệp - Nhà  nước và  người tiêu dùng? Nếu sòng phẳng ra thì khi giá thế giới tăng, giá bán lẻ trong nước được điửu chỉnh mức tương ứng thì ngược lại, khi giá thế giới giảm, thì giá bán lẻ trong nước cũng cần phải giảm theo", ông Mai nói.

Tiến sĩ Nguyễn Minh Phong, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế - Xã hội, Hà  Nội nói thẳng: "Có vẻ như nhà  hoạch định chính sách chưa đi sâu đi sát và o đời sống thực tế của người dân nên các quyết định đưa ra mang tính lý thuyết nhiửu hơn là  thực tế".

Theo ông, việc minh bạch giá bán lẻ xăng dầu, công khai lỗ lãi trong doanh nghiệp là  những đòi hửi chính đáng của người tiêu dùng. Dân có thể chấp nhận trả giá xăng cao nhưng họ cần biết số tiửn họ bử ra có thực sự hợp lý. Thậm chí khi giá có thể lên tới 50.000 đồng một lít nhưng cần sử­ dụng, người tiêu dùng vẫn phải bử tiửn ra mua.

"Khi các yếu tố mập mử còn tồn tại trong công thức tính giá, hạch toán lỗ lãi thiếu minh bạch thì dù chỉ trả và i trăm đồng, người tiêu dùng vẫn có quyửn thắc mắc", ông Phong chia sẻ.

Dưới góc độ điửu hà nh, Liên bộ Tà i chính - Công Thương sẽ căn cứ trên 3 lợi ích ngân sách - doanh nghiệp - người tiêu dùng... Tuy nhiên, ông Phong nói rằng ngay cả cái gọi là  quyửn lợi hình tam giác nà y vẫn còn nhiửu điửu cần phải xem xét lại. Và  có vẻ như, người tiêu dùng bị xếp và o vị trí đáy của hình tam giác. Nghĩa là  người tiêu dùng luôn xếp ở vị trí cuối cùng của thứ tự ưu tiên, khi doanh nghiệp có lãi, nhà  nước thu đủ thuế, khi ấy mới tính đến giảm giá.

Theo ông, nếu nhìn và o công thức tính giá có thể thấy, quyửn lợi của doanh nghiệp và  Nhà  nước luôn được duy trì bất kể thị trường thế giới biến động ra sao. Trong giá cơ sở, đã tính sẵn lợi nhuận, chi phí định mức, các khoản phải nộp khác cho doanh nghiệp, và  cũng có cả phần cho Nhà  nước gồm ít nhất hai loại thuế tiêu thụ đặc biệt và  VAT nếu không kể tới thuế nhập khẩu.

Trong bảng tính giá cơ sở của Bộ Tà i chính cũng thể hiện rất rõ sự bất bình đẳng trong cân đối "tam giác lợi ích" nà y. Giá bán lẻ 21.300 đồng mỗi lít xăng do người tiêu dùng phải trả. Trong khi cơ cấu giá bán lẻ nà y lại phải gánh phí bảo hiểm vận chuyển (2,5 USD mỗi thùng), 1.597 đồng thuế tiêu thụ đặc biệt; 1.887 đồng thuế VAT; 600 đồng chi phí định mức, 300 đồng lợi nhuận định mức, các khoản phí khác 1.000 đồng...

"Bao năm qua, thuế tiêu thụ đặc biệt (10%) và  VAT (10%) và  các khoản phí khác gần như không thay đổi. Các loại thuế, phí nà y đửu đánh và o giá thà nh sản phẩm bán cho người tiêu dùng. Chỉ khi thị trường thế giới biến động, Nhà  nước mới giảm thuế nhập khẩu ở mức độ hợp lý", ông Phong nói.

Theo ông, việc đưa 3 loại thuế, kèm theo một số khoản phí khác và o trong công thức tính giá xăng chẳng qua là  sự mập mử để bảo toà n lợi ích của Nhà  nước. Còn nếu tính sòng phẳng ra, công thức tính giá sẽ được rạch ròi ra 3 nhóm, gồm khoản Nhà  nước thu, doanh nghiệp được hưởng và  quyửn lợi của người tiêu dùng.