Cổng làng Nành

Trải qua biến thiên lịch sử, tuy đã mất đi khá nhiều, đến nay Ninh Hiệp vẫn còn gần 20 di tích văn hóa – lịch sử trong đó có 6 di tích được Nhà nước xếp hạng như Chùa Cả, từ vũ, dấu tích của Bà Ngọc Hân Công chúa…

Trong đó Thạch Sàng là di tích đặc biệt quan trọng, là linh địa, thánh địa, nơi hội tụ khí anh linh của làng Nành.

Theo sách “Bắc Ninh phong thổ chí” – khoảng thế kỷ thứ II sau Công nguyên, thiền sư Khâu Đà La từ Ấn Độ sang Việt Nam. Đến Ninh Trang (đất cũ Ninh Hiệp) mến cảnh mến người, ông dừng lại. Ban ngày cầm lá cờ đại thắng đi truyền đạo, tối về nằm trên phiến đá dưới gốc đa đầu làng, đồng thời dựng am thờ Phật trên gò cao. Tương truyền nơi ông nằm là đầu con Phượng Hoàng, còn gò cao dựng am thờ Phật chính là mình của Phượng. Sau Khâu Đà La được Tu Định đón sang Man Xá (Thuận Thành – Bắc Ninh) rồi có chuyện Man Nương – Tứ Pháp.

Sau khi ông đi khỏi, dân làng liền dựng phiến đá đó lên làm bệ thờ và gọi tên là Thạch Sàng.

Ca dao làng Nành xưa nói về sự tích này như sau:

Có thầy ở tận Tây Thiên

Luyện tu đạo thiền là Khâu Đà La

Ngày đi truyền đạo gần xa

Tối nằm phiến đá gốc đa đầu làng

Dựng am thờ Phật nghiêm trang

Gò cao tên gọi Phượng Hoàng anh linh.

Thạch Sàng là nơi hàng xã làm lễ Kỳ Yên tức là cầu an, hay gọi là cầu mát vào ngày mồng một tháng tư âm lịch hàng năm.

Thạch Sàng còn là nơi mở hội Bà Bạng ngày mồng mười tháng tư; là nơi hàng năm dân làng rước đức Phật ra cầu mưa, gọi là lễ Đảo vũ, đặc biệt là nơi mở lễ hội Đại nâng phan.

Lễ Đại nâng phan là lễ lớn của cả tổng Hạ Dương cũ (nay là ba xã Dương Hà – Đình Xuyên – Ninh Hiệp) Phù Ninh là xã sở tại được chủ trì.

Lễ Đại nâng phan không biết có tự bao giờ. Bia đá ở Chùa Cả dựng năm 1733 có một dòng ghi về lễ Đại: “Năm 1775 đại diện 10 thôn trong tổng họp định ra thể lệ cụ thể. Hội cuối cùng là năm 1895, nay bản thể lệ vẫn còn.

Nghi thức lễ có nhiều, nhưng trung tâm là nghi thức nâng phan, bao gồm cây phan và hố phan.

Cây phan là do “Bách trúc hợp thành vi cửu cấp” nghĩa là một trăm cây tre bó lại chia thành 9 bậc, trên có dải lụa vàng dài bằng 2/3 cây phan gọi là lá phướn.

Hố phan sâu khoảng 1m, đáy hố có phiến đá mặt phẳng, Cây phan được đặt nghiêng dưới hố.

Người dâng phan gồm 27 người là do “Chạ Thị nâng phan” nghĩa là trai đinh làng Phù Thị (nay là xóm 6, xóm 7). Đây là vinh dự vì Thạch Sàng thuộc địa phận Phù Thị. Họ là những trai đinh khỏe mạnh từ 18 đến 30 tuổi được dân lựa chọn có đạo đức tốt, sống mẫu mực.

Trang phục của đội nâng phan rất nghiêm cẩn: Khăn xanh, áo đỏ, quần trắng, thắt lưng màu vàng, quần màu tím tượng trưng cho ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.

Về động tác nâng phan:

Mỗi người cầm một dóng nâng phan bằng tre đực có chạc dài từ 1,5m đến 2,5m tùy theo vị trí đứng ở gốc hay ngọn phan. Khi có lệnh, bằng dóng nâng Phan, họ nâng cây phan khỏi miệng hố đảo ba vòng thuận rồi ba vòng nghịch, sau mới dựng cây phan đứng thẳng giữa hố sao cho lá phướn gắn trên ngọn cây phan bay trong gió.

Ngày tan lễ, chủ lễ dỡ cây phan cho dân cướp về gác trên mái nhà lấy khước (giống như tục cướp chiếu ở Hội Gióng).

Nghi thức nâng phan mang nhiều ý nghĩa của cư dân nông nghiệp. Cây phan là biểu tưởng của khóm lúa, hố phan là ruộng lúa, lá phướn là bông lúa. Khi đảo cây phan nếu lá phướn bay là lúa tốt, nếu lá phướn cuộn thì mất mùa.

Cây phan còn là biểu tượng sự giao hòa âm dương. Tục nâng phan chỉ thấy có ở làng Nành, đây là một nghi thức rất độc đáo, mang tính nhân văn sâu sắc. Một nghi thức hàm ý cả hai vế sinh và dưỡng.

Nguyễn Thị Sánhsưu tầm 

(Theo “Tục hay lệ lạ Thăng Long – Hà Nội”, NXB Phụ nữ, 2016)